LTS: “Đến hẹn lại lên”, kỳ thi vào lớp 10 “nóng” và “áp lực hơn cả thi đại học” bởi ở tuổi 14-15, thứ các em gánh trên vai không chỉ là kiến thức mà còn là những bất cập trong bài toán trường lớp tại đô thị lớn chưa có lời giải thỏa đáng đã nhiều năm.
PV Đời sống và Pháp luật (ĐS&PL) thực hiện loạt bài: Kỳ thi vào lớp 10 năm 2026 - Giải pháp căn cơ “xóa sổ” áp lực “hơn thi đại học”, với góc nhìn thực tế thẳng thắn của phụ huynh, chuyên gia giáo dục và Đại biểu Quốc hội, gọi tên “điểm nghẽn” và tìm giải pháp căn cơ nâng cao chất lượng giáo dục, bảo đảm quyền được học tập của học sinh; hơn hết là giúp thí sinh lạc quan, với kỳ thi vào 10 và vững bước trên đường đời dù kết quả kỳ thi này có như thế nào.
Cho đến thời điểm bài viết này lên trang, kỳ thi vào lớp 10 công lập ở Hà Nội, TPHCM và nhiều địa phương đã kết thúc tốt đẹp. Nhưng câu chuyện áp lực của kỳ thi thì vẫn được nhiều người rất quan tâm.
Đã có ý kiến cho rằng nên xem xét bỏ kỳ thi vào lớp 10 và thay bằng xét tuyển để giảm bớt áp lực. Một số địa phương đang xem xét phương án đánh giá học sinh trong cả quá trình từ lớp 6 đến lớp 9, tuy nhiên vẫn cần nghiên cứu thận trọng và kỹ lưỡng trước khi triển khai.
Đây là điều trăn trở của ĐBQH Nguyễn Thị Việt Nga, Ủy viên Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội.
Bà Nga cho rằng, muốn tìm hệ thống giải pháp để giảm áp lực kỳ thi vào lớp 10 thì đầu tiên chúng ta phải nhận diện được nó.
Vậy áp lực kỳ thi vào 10 xuất phát từ đâu và tại sao lại tồn tại? Giải quyết tận gốc của áp lực này như thế nào?
PV ĐS&PL đã có cuộc phỏng vấn bà Nga xung quanh câu chuyện này.
Đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga, Ủy viên Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội.
Giải pháp đầu tiên đặt ra là cải tiến mạnh hệ thống giáo dục nghề nghiệp và trường ngoài công lập
ĐS&PL: Bén duyên với giáo dục ở chuyên ngành sư phạm Ngữ văn những năm 90 của thế kỷ trước và suốt từ đó đến nay, bà vẫn luôn theo sát sự vận động, đổi thay của ngành giáo dục. Ngay cả 3 khóa hoạt động Quốc hội (XIV, XV, XVI), với tiếng nói cử tri gửi gắm, bà vẫn dành sự quan tâm đặc biệt đến giáo dục. Vậy theo sự quan sát, phân tích của bà, đâu là điểm nghẽn cần thông nhất đối với kỳ thi vào lớp 10 những năm qua, nhất là áp lực ở những thành phố lớn?
ĐBQH Nguyễn Thị Việt Nga: Theo tôi, áp lực thi vào lớp 10 hiện nay không phải hiện tượng nhất thời, có nghĩa không phải câu chuyện của năm nay hay năm ngoái mà nó chính là biểu hiện của điểm nghẽn cấu trúc trong hệ thống giáo dục phổ thông hiện nay.
Điểm nghẽn này, nói cụ thể là nhu cầu học tiếp lên THPT của học sinh rất lớn, trong khi đó năng lực đáp ứng của hệ thống, đặc biệt là các trường công lập vẫn còn rất hạn chế.
Từ điểm nghẽn này, chúng ta có thể nhìn rộng ra, nếu như chỉ điều chỉnh kỹ thuật thi cử sẽ không thể giải quyết tận gốc vấn đề.
Vậy nên, muốn giảm áp lực một cách căn cơ nhất thì cần có sự tiếp cận đồng bộ từ quy hoạch hệ thống giáo dục, định hướng phân luồng học sinh cho đến đổi mới cơ chế tuyển sinh.
Theo bà Nga, cần tập trung tái cấu trúc lại cả hệ thống giáo dục chứ không tập trung vào một kỳ thi vì như thế chỉ giải quyết được phần ngọn. Ảnh minh họa
ĐS&PL: Để giải quyết điểm “nghẽn” này, theo bà, giải pháp căn cơ sẽ là gì?
ĐBQH Nguyễn Thị Việt Nga: Thứ nhất, cần nhìn nhận lại cho đúng tinh thần Nghị quyết 71 của Trung ương. Trong Nghị quyết 71 nêu rõ là phổ cập giáo dục THPT vào năm 2035. Nhưng chúng ta cần phải hiểu rằng, phổ cập giáo dục THPT vào năm 2035 không đồng nghĩa với việc tất cả học sinh đều phải học tại các trường phổ thông công lập và cũng không nên coi các trường THPT công lập là con đường duy nhất cho học sinh tốt nghiệp THCS.
Thay mặt Bộ Chính trị, ngày 22/8/2025, Tổng Bí thư Tô Lâm đã ký ban hành Nghị quyết của Bộ Chính trị về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo (Nghị quyết số 71-NQ/TW).
Trong phần Mục tiêu đến năm 2035, Nghị quyết 71 nêu: “Hệ thống giáo dục và đào tạo tiếp tục được hiện đại hóa, có bước tiến mạnh, vững chắc về tiếp cận, công bằng và chất lượng. Hoàn thành phổ cập trung học phổ thông và tương đương; chỉ số giáo dục đóng góp vào chỉ số HDI đạt trên 0,85; chỉ số vốn con người và nghiên cứu đóng góp vào chỉ số GII đạt trên mức bình quân của các nước có thu nhập trung bình cao. Phấn đấu ít nhất 2 cơ sở giáo dục đại học thuộc nhóm 100 đại học hàng đầu thế giới trong một số lĩnh vực theo các bảng xếp hạng quốc tế uy tín”.
Phổ cập ở đây có nghĩa là phải đảm bảo mọi học sinh sau bậc THCS đều có cơ hội tiếp tục học tập phù hợp với bản thân.
Cơ hội ở đây có thể là THPT công lập, ngoài công lập, giáo dục nghề nghiệp hoặc các mô hình kết hợp khác.
Ngay trong quan điểm phát triển giáo dục và đào tạo của Đảng và Nhà nước ta cũng là đa dạng hóa các loại hình giáo dục và đào tạo. Điều đó có nghĩa là THPT không phải con đường duy nhất.
Do đó, theo tôi cần phát triển mạnh hệ thống giáo dục nghề nghiệp, các trường trung cấp, cao đẳng theo hướng hiện đại, linh hoạt, mở rộng cơ hội học tiếp, chuyển tiếp, liên thông để cho phụ huynh và học sinh thực sự coi đây là một lựa chọn có giá trị chứ không phải là phương án thứ yếu.
Hiện nay, nhiều bậc phụ huynh đều thích con em mình vào được THPT công lập. Thực tế, công tác phân luồng còn rất yếu cho nên học sinh không lựa chọn học nghề hay trường ngoài công lập vì nếu so với trường công lập thì không bằng cả về chất lượng đào tạo lẫn cơ sở vật chất.
Do vậy, giải pháp đầu tiên đặt ra là cải tiến mạnh hệ thống giáo dục nghề nghiệp và trường ngoài công lập.
Thứ hai, cần giải quyết bài toán cung – cầu trong giáo dục phổ thông đặc biệt tại các đô thị lớn.
Khi tỷ lệ học sinh được vào trường công lập còn thấp như hiện nay thì đương nhiên kỳ thi phải trở thành một cuộc cạnh tranh khốc liệt, không còn cách nào khác.
Để giải quyết vấn đề này thì Nhà nước cần có lộ trình tăng đầu tư mở rộng quy mô trường lớp, đồng thời khuyến khích khu vực ngoài công lập phát triển như tôi đã nói ở trên.
Để phát triển được khu vực ngoài nhà nước thì sự đầu tư hỗ trợ từ nhà nước phải đi kèm cơ chế để kiểm soát chất lượng. Khi chất lượng được kiểm soát tốt và học phí hợp lý thì đây cũng sẽ là sự lựa chọn của rất nhiều phụ huynh và áp lực tự nhiên giảm xuống.
Tôi lấy ví dụ, không phải học sinh không mặn mà với tất cả các trường ngoài công lập. Thực tế, có một số trường ngoài công lập chất lượng cao đã và đang là sự lựa chọn rất tốt cho học sinh nhưng số lượng đấy hiện nay không nhiều. Vì vậy áp lực vẫn dồn lên các trường công lập.
Thứ ba, cần tiếp tục đổi mới phương thức tuyển sinh theo hướng giảm tính được mất trong kỳ thi vào lớp 10. Bây giờ thường là kết quả thi chọn học sinh vào các trường thông qua bài thi. Nhưng có thể tiến tới nghiên cứu kết hợp với nhiều tiêu chí để tuyển sinh như kết quả học tập theo một quá trình hay là đánh giá năng lực hoặc có những hình thức đánh giá linh hoạt hơn…
Điều quan trọng, tôi nghĩ rằng phải hướng đến thiết kế một hệ thống đánh giá tin cậy, công bằng, minh bạch trong cả quá trình để xã hội có thể yên tâm thay vì dồn vào 1 kỳ thi duy nhất.
Thứ tư, chúng ta không thể bỏ qua yếu tố tâm lý xã hội. Nhiều phụ huynh coi học công lập, đại học là con đường duy nhất dẫn đến thành công của con em mình.
Do đó, công tác truyền thông, hướng nghiệp phải đi trước một bước để thay đổi nhận thức xã hội về giá trị nghề nghiệp, đa dạng các con đường lập thân lập nghiệp trong nền kinh tế hiện đại.
Tóm lại, nếu muốn giảm áp lực thì không chỉ là giảm độ khó của kỳ thi hay là tăng chỉ tiêu trường, lớp mà đây là một quá trình tái cấu trúc hệ thống giáo dục theo đúng tinh thần phân luồng và học tập suốt đời.
Khi mỗi một học sinh có nhiều sự lựa chọn thực chất, đa dạng và bình đẳng thì tôi nghĩ kỳ thi lớp 10 sẽ trở về đúng bản chất của nó – một bước chuyển tiếp rất bình thường chứ không còn là cuộc đua mang tính sinh tử như hiện nay.
Không có con đường nào là lựa chọ duy nhất
ĐS&PL: Vậy theo bà, đâu sẽ là những việc cần làm ngay để đạt đến kết quả tốt đẹp như vậy?
ĐBQH Nguyễn Thị Việt Nga: Tôi nghĩ việc cần làm ngay hiện nay không chỉ là “đẻ” thêm các trường công lập mà là cải tiến khu vực dạy nghề và ngoài công lập để đáp ứng đúng nhu cầu của học sinh cũng như xã hội. Khi đó, THPT công lập sẽ không còn là con đường lựa chọn duy nhất nữa.
Chúng ta không thể tăng số lượng trường công lập lên cho đến khi nào đáp ứng đủ nhu cầu thì thôi bởi vì, nếu chỉ phát triển hệ thống trường công lập sẽ đi ngược lại quan điểm phát triển giáo dục và đào tạo của Đảng và Nhà nước đấy là phát triển đa dạng hóa các loại hình trường lớp.
Thêm nữa, việc mở rộng trường công lập cũng sẽ liên quan đến nhiều vấn đề ví dụ như đầu tư cơ sở vật chất, biên chế giáo viên…
Vì vậy không thể kỳ vọng cứ phát triển, mở rộng trường công là giải được bài toán áp lực thi vào lớp 10.
Có thể thấy, ở Việt Nam hiện nay cũng đã có nhiều trường nghề uy tín nên việc đào tạo rất “đắt hàng”. Nhưng vẫn còn những trường khiến phụ huynh băn khoăn học xong ra trường sẽ không có việc làm.
Bởi vậy, tôi vẫn nhấn mạnh quan điểm cần tập trung tái cấu trúc lại cả hệ thống giáo dục chứ không tập trung vào một kỳ thi vì như thế chỉ giải quyết được phần ngọn thôi.
ĐS&PL: Câu chuyện tái cấu trúc hẳn không thể thiếu vai trò “nhạc trưởng” của Bộ Giáo dục và Đào tạo, thưa bà?
ĐBQH Nguyễn Thị Việt Nga: Bàn về thi cử - đó đương nhiên là trách nhiệm của Bộ Giáo dục và Đào tạo nhưng để tái cấu trúc hệ thống giáo dục thì một mình Bộ này không giải quyết được gốc rễ của vấn đề. Tôi lấy ví dụ, nói đến đầu tư cho giáo dục thì phải nhắc đến Bộ Tài chính, đầu tư nguồn lực con người thì đó là câu chuyện của Bộ Nội vụ…
Tuy nhiên cơ quan chủ quản, người “nhạc trưởng” là Bộ Giáo dục và Đào tạo sẽ phải thiết kế lại và có những ý kiến đề xuất sớm để làm sao nhìn nhận đúng vấn đề và khơi thông những điểm “nghẽn” như tôi đã nói ở trên.
ĐS&PL: Trân trọng cảm ơn bà đã trả lời phỏng vấn!
Thi vào lớp 10 áp lực “hơn thi đại học”- Bài 1: Những con số cân não
Thi vào 10 áp lực “hơn thi đại học” - Bài 2: Cần sửa từ “gốc” thay vì chỉ “chỉnh ngọn”
