Thi vào 10 áp lực “hơn thi đại học” - Bài 2: Cần sửa từ “gốc” thay vì chỉ “chỉnh ngọn”

>>> Xem thêm: Thi vào lớp 10, tìm giải pháp căn cơ "xóa sổ" áp lực “hơn thi đại học”- Bài 1: Những con số cân não

LTS: “Đến hẹn lại lên”, kỳ thi vào lớp 10 “nóng” và “áp lực hơn cả thi đại học” bởi ở tuổi 15, thứ các em gánh trên vai không chỉ là kiến thức mà còn là những bất cập trong bài toán trường lớp tại đô thị lớn chưa có lời giải thỏa đáng đã nhiều năm.

Liên quan vấn đề này, PV Đời sống và Pháp luật (ĐS&PL) thực hiện loạt bài: Kỳ thi vào lớp 10 - Giải pháp căn cơ “xóa sổ” áp lực “hơn thi đại học”, với góc nhìn thực tế thẳng thắn của phụ huynh, chuyên gia giáo dục và Đại biểu Quốc hội, gọi tên “điểm nghẽn” và tìm giải pháp căn cơ nâng cao chất lượng giáo dục, bảo đảm quyền được học tập của học sinh; hơn hết là giúp thí sinh lạc quan, tự tin hơn trước thềm kỳ thi vào lớp 10 năm 2026 đang rất gần. Mặt khác tuyến bài này là gợi mở những kiến nghị, đề xuất, giải pháp dưới góc nhìn đa chiều với mục tiêu tất cả vì tương lai con em chúng ta.

Bố mẹ "sốt xình xịch" nhưng không dám hỏi nhiều vì sợ con áp lực

Những ngày tháng 5 này, nhiều phụ huynh đang "ngồi trên đống lửa" bởi rất nhiều nỗi lo lắng thường trực: Từ sức khỏe của con đến việc chọn trường phù hợp sức học, tỷ lệ chọi “hợp lý” để không trượt nguyện vọng, rồi canh như “canh chứng” để đăng ký nguyện vọng một cách thông minh và sắc xuất đỗ là cao nhất. 

Đây có lẽ không phải câu chuyện của riêng mình ai…

Trao đổi với PV ĐS&PL, chị H. (Ba Đình, Hà Nội) một phụ huynh có con sắp bước vào kỳ thi quan trọng này không giấu nổi sự mệt mỏi khi chia sẻ về lịch trình của con mình. Hiện tại, dù kỳ thi đã cận kề, con chị vẫn phải duy trì lịch học thêm dày đặc cả tuần tại trường và các trung tâm.

“Lịch học kín mít từ sáng đến tối. Riêng buổi tối có hôm học tới 2 ca tiếng Anh, rồi còn thuê thêm gia sư về tận nhà kèm cặp. Các con bây giờ chỉ tập trung ôn 3 môn chính là Toán, Ngữ văn và Tiếng Anh để kịp chạy đua với thời gian,” chị H. cho biết.

Về chi phí, chị H. tiết lộ học phí tại các trung tâm ôn luyện dao động khoảng 2 triệu đồng/tháng. Dù con tự đi học bằng xe đạp để giảm bớt gánh nặng đưa đón, nhưng áp lực về điểm số và nguyện vọng vào các trường top đầu như THPT Phạm Hồng Thái vẫn là nỗi lo thường trực.

Tìm hiểu của PV được biết, theo chỉ tiêu tuyển sinh vào lớp 10 của các trường công lập tại Hà Nội năm 2026 đã công bố thì trường Phạm Hồng Thái năm 2026 tuyển sinh 585, giảm 135 so với năm 2025 (720).

Khi được hỏi về việc đăng ký nguyện vọng, chị H. chia sẻ gia đình đã đặt cược vào 3 phương án: Phạm Hồng Thái (nguyện vọng 1), Hoàng Cầu (nguyện vọng 2) và Phúc Lợi (nguyện vọng 3). Trong đó, trường THPT Phạm Hồng Thái có điểm đầu vào cao nhất, cũng là mục tiêu thách thức nhất.

Là phụ huynh có con học lực trung bình khá, anh Nguyễn Xuân Thanh (Bắc Ninh) cho biết suốt nhiều tháng trước kỳ thi vào lớp 10, gia đình luôn sống trong tâm trạng thấp thỏm, áp lực. Con đăng ký nguyện vọng 1 vào Trường THPT Hiệp Hòa 3, cách nhà chỉ khoảng 1,5km, nhưng với sức học hiện tại, anh chị hiểu cơ hội trúng tuyển là rất mong manh.

“Càng gần ngày thi, vợ chồng tôi càng mất ăn mất ngủ. Con cũng áp lực nên nhiều khi không dám hỏi han quá nhiều vì sợ con căng thẳng thêm”, anh Thanh chia sẻ.

Trong lúc lo lắng về khả năng con không đỗ trường công, gia đình đã tính tới nhiều phương án dự phòng. Nguyện vọng 2 được đặt vào Trường THPT Hiệp Hòa 6 – một trường thuộc hệ thống tư thục, cách nhà khoảng 6km. Đồng thời, anh Thanh cũng chủ động tìm hiểu thêm các trường nghề tại địa phương và ở Hà Nội để chuẩn bị tâm lý cho tình huống xấu nhất.

Theo nam phụ huynh, điều khiến nhiều cha mẹ áp lực không chỉ là chuyện thi đỗ hay trượt, mà còn là nỗi lo về tương lai của con sau lớp 9. “Đến cuối cùng, gia đình gần như xác định con đỗ trường nào thì học trường đó. Chúng tôi không còn dám kỳ vọng quá nhiều, chỉ mong con ổn định tâm lý để bước qua kỳ thi”, anh Thanh nói.

Trên báo Thanh Niên có ghi nhận trường hợp của chị Trương Thị Ly, phụ huynh trú P.Bình Thạnh, TP.HCM. Vợ chồng chị cùng bàn bạc để quyết định thứ tự đặt NV của con từ 1 tới 3: THPT Gia Định (P.Thạnh Mỹ Tây); THPT Trưng Vương (P.Sài Gòn); THPT Trần Văn Giàu (P.Bình Lợi Trung). Các nguyện vọng được tính toán kỹ, dựa trên điểm chuẩn các năm, lực học của con, khoảng cách di chuyển từ nhà tới trường… "Nguyện vọng 3 là phương án an toàn, để bằng mọi giá cũng có thể được học lớp 10 công lập", chị Ly nói.

Còn anh V.Đ, có con gái đang học lớp 9 tại Trường THCS Lý Thánh Tông, P.Chánh Hưng, TP.HCM thì hủy bỏ cả chuyến đi chơi kỳ nghỉ lễ 30/4 vừa qua chỉ để cùng con tính toán các phương án thật kỹ lượng, làm sao “chốt” nguyện vọng vừa phù hợp với khả năng kinh tế của gia đình mà con vẫn đậu được nguyện vọng 1 như mong muốn.

Nỗi lo về tài chính, thời gian và sự kỳ vọng khiến không ít phụ huynh rơi vào tình trạng "mất ăn mất ngủ". Thậm chí, nhiều ý kiến còn nửa đùa nửa thật về việc kiến nghị bỏ kỳ thi lớp 10 để giảm bớt áp lực, nhưng thực tế "giờ G" đã điểm, cả phụ huynh và học sinh chỉ còn cách dồn toàn lực cho "cuộc chiến" cuối cùng này.

“Đường ống” tắc bởi… “nút thắt” tỷ lệ chọi

Những áp lực kỳ thi vào lớp 10 nhiều năm nay không chỉ đến từ điểm số hay kiến thức mà còn là rất nhiều yếu tố khách quan ai cũng có thể nhìn thấy được như: sự chênh lệch lớn giữa nhu cầu học trường công lập và chỉ tiêu tuyển sinh hạn hẹp (thiếu trường lớp). Điều này dẫn đến tỷ lệ chọi cao, áp lực từ gia đình/nhà trường, và nỗi sợ hãi thất bại… 

Phân tích về nguyên nhân dẫn đến thực trạng thi cử căng thẳng như hiện nay, PGS.TS Trần Thành Nam, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Giáo dục (Đại học Quốc gia Hà Nội) đưa ra hình ảnh so sánh thú vị về “đường ống đào tạo”.

Theo ông, đáng lẽ hệ thống giáo dục phải vận hành theo hình tháp: rộng ở bậc tiểu học, trung học cơ sở và phân luồng dần khi lên cao. Tuy nhiên, thực tế hiện nay công tác quy hoạch và phân luồng đang gặp vấn đề khiến “đường ống” bị tắc nghẽn ở giai đoạn chuyển cấp từ lớp 9 lên lớp 10.

“Áp lực không chỉ nằm ở kỹ thuật kỳ thi, mà nằm ở sự chênh lệch chất lượng giữa các trường. Khi người dân vẫn tin rằng có trường tốt và trường không tốt, họ sẽ dồn toàn lực vào những “nút thắt” tỷ lệ chọi cực cao ở thành phố lớn”, PGS.TS Trần Thành Nam nhận định.

Một trong những vấn đề cốt lõi mà Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Giáo dục nhấn mạnh chính là việc quá phụ thuộc vào một kỳ thi duy nhất theo kiểu “được ăn cả, ngã về không”. Cách làm này vô hình trung biến kỳ thi thành một cuộc chiến sinh tử, gây áp lực tâm lý nặng nề cho học sinh.

Thay vào đó, ông đề xuất cần đa dạng hóa nguồn dữ liệu đánh giá: “Chúng ta cần kết hợp điểm thi với hồ sơ học tập, đánh giá năng lực định kỳ và ứng dụng công nghệ AI để có những bài kiểm tra thích ứng, tôn trọng sự đa dạng trí tuệ của học sinh. Phải xóa bỏ tình trạng 'lạm phát điểm số' và thay đổi tư duy thi để 'loại' bằng tư duy đánh giá vì sự phát triển của cá nhân”.

Giải pháp nâng cao chất lượng trường ngoài công lập, gạt bỏ tâm lý "oai oách" hình thức bằng cấp

Bên cạnh đó, PGS.TS Trần Thành Nam cũng thẳng thắn nhìn nhận sự thiếu hụt mạng lưới trường công lập. Riêng tại Hà Nội, khoảng 40.000 học sinh không thể vào trường công là một con số buộc chúng ta phải suy nghĩ về việc mở rộng quy mô và nâng cao chất lượng khối trường ngoài công lập nhằm san sẻ gánh nặng này.

Để giải bài toán phân luồng, PGS.TS Trần Thành Nam cho rằng cần phải thay đổi nhận thức của xã hội về giáo dục nghề nghiệp. Hiện nay, nhiều phụ huynh vẫn coi học nghề là lựa chọn của sự thất bại.

Ông phân tích: “Thế giới đang có xu hướng rời bỏ bàn phím để quay lại với những nghề kỹ thuật bậc cao. Một kỹ sư thực hành có tay nghề giỏi đôi khi có thu nhập và cơ hội phát triển tốt hơn nhiều so với một cử nhân đại học thất nghiệp. Chúng ta phải thiết kế chương trình linh hoạt, cho phép học sinh học nghề vẫn có thể liên thông lên cao đẳng, đại học để các em thấy rằng con đường này vẫn dẫn đến thành công”.

Cuối cùng, vị chuyên gia tâm lý giáo dục này cho rằng áp lực thi cử còn đến từ chính kỳ vọng quá lớn và tâm lý "oai oách" về bằng cấp của các bậc phụ huynh.

“Phụ huynh cần bớt chạy đua theo các trường top, bớt định kiến với lao động chân tay. Công tác tham vấn tâm lý học đường cần phải làm thực chất hơn, không chỉ là giải tỏa stress sau kỳ thi mà phải định hướng nghề nghiệp dựa trên năng lực thực tế của học sinh ngay từ sớm. Chúng ta không nên gắn nhãn thành công hay thất bại của một con người chỉ qua một điểm số hay một kỳ thi chuyển cấp”, PGS.TS Trần Thành Nam khẳng định.

Có thể giảm áp lực vào lớp 10 công lập hay không? Câu trả lời là có. Nhưng 1 tiếng “có” cần rất nhiều những giải pháp đồng bộ mà như PGS.TS Trần Thành Nam có nhắc đến, một trong số đó là làm sao mở ra những con đường mới dẫn đến thành công từ ngã rẽ trường nghề.

Mời quý độc giả đón đọc tiếp: Kỳ thi vào lớp 10, tìm giải pháp căn cơ “xóa sổ” áp lực “hơn thi đại học” - Bài 3: Tương lai tốt không phụ thuộc trường THPT công lập danh tiếng