LTS: “Đến hẹn lại lên”, kỳ thi vào lớp 10 “nóng” và “áp lực hơn cả thi đại học” bởi ở tuổi 15, thứ các em gánh trên vai không chỉ là kiến thức mà còn là những bất cập trong bài toán trường lớp tại đô thị lớn chưa có lời giải thỏa đáng đã nhiều năm.
Liên quan vấn đề này, PV Đời sống và Pháp luật (ĐS&PL) thực hiện loạt bài: Kỳ thi vào lớp 10 - Giải pháp căn cơ “xóa sổ” áp lực “hơn thi đại học”, với góc nhìn thực tế thẳng thắn của phụ huynh, chuyên gia giáo dục và Đại biểu Quốc hội, gọi tên “điểm nghẽn” và tìm giải pháp căn cơ nâng cao chất lượng giáo dục, bảo đảm quyền được học tập của học sinh; hơn hết là giúp thí sinh lạc quan, tự tin hơn trước thềm kỳ thi vào lớp 10 năm 2026 đang rất gần. Mặt khác là gợi mở những kiến nghị, đề xuất, giải pháp dưới góc nhìn đa chiều với mục tiêu tất cả vì tương lai con em chúng ta.
Kỳ thi vào lớp 10 nhiều năm qua được đánh giá "áp lực như thi đại học". Ảnh: Nhật Thịnh
Căng thẳng và áp lực đến từ đâu?, câu hỏi tưởng dễ nhưng đằng sau đó lại là cả một thực trạng tồn tại khá nhiều năm qua đối với ngành giáo dục ở các đô thị lớn như Hà Nội, TPHCM…
Tỷ lệ chọi và con đường "thu hẹp"
Tháng 5 đến không chỉ là hoa phượng, bằng lăng hay những lưu luyến thời áo trắng trong veo nhiều hoài bão mà còn chất chứa nỗi chông chênh trước sự lựa chọn quan trọng với cả phụ huynh và hàng ngàn học sinh trên cả nước: Thi vào lớp 10.
"Mấy hôm nay đang chuẩn bị thi vào lớp 10, còn căng thẳng hơn thi vào đại học. Tại sao lại tạo ra một tâm lý bất an như vậy? Không những là nặng nề cho học sinh, cho phụ huynh, mà còn khó khăn cho cả các thầy cô giáo”, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nói trong buổi tiếp xúc cử tri sau Kỳ họp thứ Nhất, Quốc hội khóa XVI của Đại biểu Quốc hội thành phố Hà Nội, báo Tiền phong.
“Cứ đua nhau vào công lập chứ học dân lập cũng có sao đâu, học trường làng có sao đâu. Nhao lên thành phố làm gì chả áp lực”... Một vài ý kiến “lên đồng” kiểu vậy chỉ phản ánh góc nhỏ phiến diện. Bởi nhu cầu vươn lên của con người là thiết yếu, chỉ là đâu đó, có những nơi, những vùng chưa đủ điều kiện để đáp ứng tốt cho điều tất lẽ ấy.
Sự cạnh tranh khốc liệt để giành được suất học tại các trường THPT công lập, quan niệm cố hữu về bằng cấp hay thiếu những lựa chọn giáo dục ngoài công lập đã vô tình đặt lên vai những đứa trẻ mới 14-15 tuổi thứ gánh nặng mà đôi khi là quá sức chịu được.
Mùa tuyển sinh năm nay, chỉ nhìn vào hai đô thị lớn là Hà Nội và TP.HCM đã thấy áp lực thi lớp 10 công lập vẫn rất lớn. Nhiều người lại bàn đến câu chuyện vào lớp 10 còn khốc liệt hơn cả thi đại học.
Theo những thống kê mới nhất từ các Sở Giáo dục và Đào tạo, Hà Nội có khoảng 147.000 học sinh tốt nghiệp THCS, tăng 20.000 em so với năm ngoái. Trong khi đó, toàn thành phố hiện có 124 trường THPT công lập (tính cả trường chất lượng cao, trường chuyên), dự kiến tuyển gần 81.500 học sinh vào lớp 10. Như vậy, tỉ lệ trúng tuyển chỉ khoảng 55%, mức thấp nhất trong vài năm trở lại đây.
Tỷ lệ chọi lớp 10 ở Hà Nội đã vượt 1/3, nhóm có mức cạnh tranh dưới 1 gần như không còn.
Cụ thể, Trường THPT Yên Hòa có tỷ lệ chọi cao nhất thành phố, với 1/3,36. Trường tuyển 765 học sinh lớp 10, nhận đăng ký gần 2.570 nguyện vọng 1. Ở ngay sau là THPT Lê Quý Đôn - Hà Đông, với tỷ lệ chọi 1/3. Những năm trước, hai trường cũng dẫn đầu, song tỷ lệ chọi chỉ trên 1/2.
9 trường THPT khác có tỷ lệ chọi trên 2, lần lượt gồm Nguyễn Thị Minh Khai, Nhân Chính, Kim Liên, Phan Đình Phùng, Trần Phú, Thăng Long, Cầu Giấy, Lê Quý Đôn - Đống Đa và Việt Đức.
Tại TP.HCM tuyển 118.550 chỉ tiêu vào lớp 10 THPT công lập cho năm học 2026 - 2027, với hơn 151.000 thí sinh đăng ký. Như vậy, tỉ lệ trúng tuyển đạt khoảng 78%.
Trong nhóm các trường có tỷ lệ chọi cao, THPT Bùi Thị Xuân dẫn đầu với khoảng 2,84. Tiếp đến là THCS - THPT Trần Đại Nghĩa với tỷ lệ 2,79, và THPT Thủ Đức đạt 2,57.
Một số trường khác cũng có mức cạnh tranh cao như THPT Nguyễn Thượng Hiền (2,51), THPT Lê Trọng Tấn (2,45), THPT Mạc Đĩnh Chi (2,35), THPT Nguyễn Hữu Huân (2,35), THPT Dĩ An (2,34) và THPT Trịnh Hoài Đức (2,32).
Ở nhóm tiếp theo, nhiều trường duy trì tỷ lệ chọi quanh mức 2,1–2,3 như THPT Lê Quý Đôn (2,31), THPT Trần Văn Ơn (2,25), THPT Phú Nhuận (2,22), THPT Phạm Văn Sáng (2,17), THPT Vĩnh Lộc (2,16).
Trong khi đó, một số trường có tỷ lệ chọi thấp hơn nhưng vẫn trên 2 gồm THPT Bến Cát (2,12), THPT Trần Phú (2,12), THPT Thạnh Lộc (2,11), THPT Tây Thạnh (2,07), THPT Bình Phú (2,05) và THPT Trần Khai Nguyên (2,02).
Nhìn vào những con số rõ ràng như thế này, với nhiều thí sinh, con đường vào THPT công lập cứ ngày một nhỏ hẹp dần…
Thí sinh tham dự kỳ thi tuyển sinh lớp 10 ở TP.HCM năm 2025 - Ảnh: THANH HIỆP
Nỗi niềm phụ huynh và bài toán cho “suất yên tâm” ở trường ngoài công lập
Với hệ thống giáo dục phổ thông hiện nay thì kỳ thi vào lớp 10 được đánh giá có tính cạnh tranh cao nhất. Bởi thế, để “chắc suất”, nhiều phụ huynh không tiếc tiền chi giữ chỗ.
Trong khi tại Hà Nội, sở GD&ĐT yêu cầu các trường tư thục, chất lượng cao không thu tiền đặt cọc giữ chỗ vào lớp 10, thì ở TPHCM, phần lớn các trường ngoài công lập vẫn áp dụng khoản thu này, theo thông tin từ tờ Dân Trí.
Thực tế, hồi đêm 2/3, hàng trăm phụ huynh đã rồng rắn xếp hàng ở cổng trường THPT Phan Bội Châu, Hà Đông (Hà Nội) để chờ lấy số nộp hồ sơ tuyển sinh vào lớp 10 năm học tới.
Ngay sau đó, Sở GD&ĐT Hà Nội xác định việc làm này của nhà trường là chưa đúng nội dung hướng dẫn tại Công văn số 582/SGDĐT-KHTC ngày 12/2/2026 của Sở.
Sở yêu cầu nhà trường dừng ngay việc tiếp nhận hồ sơ trực tiếp; thực hiện tuyển sinh đúng hình thức trực tuyến theo hướng dẫn; tổ chức kiểm điểm, rút kinh nghiệm về công tác tuyển sinh đầu cấp.
Việc này là rất đúng đắn, kịp thời, nhưng với nhiều phụ huynh, sự lựa chọn không hề đơn giản.
Có con học lớp 9 đứng trước kỳ thi quan trọng năm nay, anh Mạnh Phương (Tây Hồ, Hà Nội) cho biết: “Bản thân tôi cũng đã từng loay hoay tìm một cơ hội để giữ chỗ cho con. Dù biết đây là việc làm không được cho phép, nhưng trong thâm tâm lúc đó nghĩ rằng, không giữ chỗ thì học ở đâu khi nguyện vọng bất thành? Tôi rất lo vì sức học của con không thực sự nổi bật”.
Chị Hồng Hạnh (Đại Mỗ, Hà Nội) thì cho biết: “Trong suy nghĩ, tôi sẵn sàng bỏ ra một khoản tiền dù không phải là nhỏ để con có được tâm lý thoải mái nhất khi thi. Nếu không đỗ vào trường đúng nguyện vọng, con vẫn yên tâm sẽ được bước vào lớp 10, như thế con sẽ đỡ áp lực hơn rất nhiều”.
Thực tế, không ít phụ huynh vẫn tìm cách đặt cọc giữ chỗ cho con như một cách “chống trượt” phòng các phương án thi trường công lập khác không thực hiện được. Ở TP.HCM, nhiều gia đình có con thi lớp 10 thường đăng ký giữ chỗ tại trường tư thục để phòng trường hợp không đỗ trường công lập.
Theo lý giải từ phía một số nhà trường ở địa phương này thì nếu phụ huynh đăng ký giữ chỗ nhưng không phải đặt cọc sẽ gây thiệt hại và công tác tuyển sinh của trường cũng có những xáo trộn nhất định.
Trên thực tế, không chỉ riêng Hà Nội, TP.HCM mà ở nhiều tỉnh, thành trên cả nước hiện nay, bài toán “áp lực thi vào lớp 10” cũng vẫn chưa có được lời giải thỏa đáng.
Vì vậy, phụ huynh mong mỏi cần có những chính sách đồng bộ để công bằng giáo dục là thực chất hơn và đến với mọi học sinh. Anh Phương cho biết thêm: “Là một phụ huynh, tôi chỉ mong cơ hội đến với các con sẽ rộng mở hơn. Nếu học trường tư, trường nghề mà tương lai của các con không bị rào cản từ bất cứ điều gì thì thì khi ấy, chúng tôi mới thực sự bỏ đi những áp lực vô hình”.
Theo Luật Giáo dục 2019, các cơ sở giáo dục ngoài công lập được quyền chủ động xây dựng mức thu học phí và giá các dịch vụ giáo dục, đào tạo (trừ các dịch vụ do Nhà nước định giá). Mức thu phải bảo đảm bù đắp chi phí và có tích lũy hợp lý, đồng thời cơ sở giáo dục phải công khai và giải trình với người học, xã hội. Hiện nay, TP.HCM không có quy định cấm các trường ngoài công lập thu tiền giữ chỗ đối với học sinh đăng ký tuyển sinh vào trường.
Tuy nhiên, Sở Giáo dục và Đào tạo TP.HCM có yêu cầu các trường công khai, minh bạch các khoản thu và hạn chế các khoản thu không hợp lý, thông tin trên báo Tuổi trẻ online.
Tờ báo này cũng phản ánh trong 1 bài viết hồi tháng 3/2026, nhiều trường quốc tế, tư thục ở TP.HCM thu tiền giữ chỗ, ghi danh. Mỗi trường mỗi mức phí khác nhau, có trường gần hàng trăm triệu đồng và "đã nói trước" với phụ huynh. Nếu phụ huynh không tiếp tục đăng ký cho con, số tiền này không được hoàn lại.
Chẳng hạn, phí giữ chỗ 20 triệu đồng/em sau khi đăng ký tuyển sinh ở Trường quốc tế Việt Úc (VAS), Trường song ngữ quốc tế EMASI cho năm học 2026 - 2027. Phí này áp dụng cho cả học sinh đăng ký lần đầu và học sinh tái ghi danh, không hoàn lại trong mọi trường hợp.
Trường quốc tế Nam Sài Gòn (SSIS), Trường quốc tế TP.HCM (ISHCMC) thu phí ghi danh 25 triệu đồng/học sinh, được thanh toán tại thời điểm nộp đơn và đáp ứng các yêu cầu về học tập, năng lực tiếng Anh theo quy định tuyển sinh của trường.
Mức phí "giữ chỗ" theo cấp học ở Trường quốc tế TAS (The American School - TAS) dao động 30 - 55 triệu đồng; chưa kể phí hồ sơ (gồm đơn đăng ký, các bài đánh giá bắt buộc) không hoàn lại gần 6 triệu đồng nếu học sinh đạt kiểm tra nhưng không nhập học.
Cụ thể, bậc mầm non 30 triệu đồng/học sinh, tiểu học 40 triệu đồng/học sinh, còn bậc THCS và THPT cùng mức thu 55 triệu đồng/học sinh. Báo Dân trí ghi nhận, tại ISHCMC, mức phí ghi danh cũng là 25 triệu đồng, được thanh toán khi nộp đơn và không hoàn lại.
Mời quý độc giả đón đọc tiếp: Kỳ thi vào lớp 10, tìm giải pháp căn cơ “xóa sổ” áp lực “hơn thi đại học” - Bài 2: Cần sửa từ “gốc” thay vì chỉ “chỉnh ngọn”...
