Phim ngắn AI đặt ra bài toán mới trong công tác quản lý./ Theo báo VietNamNet
Phim ngắn AI gây "nghiện" thế nào?
Khác với điện ảnh truyền thống cần thời gian dẫn dắt bối cảnh, các xưởng phim công nghệ triệt để áp dụng công thức "3 giây đầu - 10 giây cuối" để khóa chặt sự chú ý, theo VnExpress.
Theo nghiên cứu của chuyên trang học thuật Frontiers in Psychology, người dùng mạng xã hội hiện dành trung bình 1,7 đến 2,5 giây trước khi quyết định lướt qua một nội dung. Do đó, các tác phẩm thường đảo góc máy liên tục, dùng màu sắc tương phản gắt và nhồi nhét xung đột cực đoan ngay khi mở màn như ngoại tình, tranh giành gia sản hay sỉ nhục người nghèo.
Các xưởng phim dùng AI bóc tách thị hiếu người dùng, sản xuất hàng loạt nội dung theo công thức tổng tài giả nghèo thử lòng, mẹ chồng nàng dâu đối đầu hoặc kẻ yếu thế báo thù. Kịch bản lược bỏ chiều sâu tâm lý, đẩy nhân vật chính bị chèn ép đến tận cùng rồi phản công. Màn lật ngược thế cờ giúp não bộ người xem giải phóng dopamine (chất dẫn truyền thần kinh tạo cảm giác hưng phấn và thôi thúc hành vi) của não bộ, tạo cảm giác hả hê tức thì sau chuỗi dồn nén ức chế.
Yếu tố giữ chân người xem tập trung ở 10 giây cuối mỗi tập với thủ pháp kết thúc lửng lơ (cliffhanger), qua chi tiết cánh cửa phòng ngủ chuẩn bị mở ra, kết quả xét nghiệm ADN sắp công bố hay bàn tay chuẩn bị giáng cái tát. Kỹ thuật này vận dụng hiệu ứng tâm lý Zeigarnik - xu hướng não bộ ghi nhớ dai dẳng những sự việc chưa hoàn tất. Việc mạch phim dừng lại ở cao trào, kết hợp tính năng tự động chuyển tập, kích thích sự tò mò khiến khán giả bấm mở tập kế tiếp.
Sức hút của phim ngắn màn hình dọc không giới hạn ở người trẻ mà lan sang mọi lứa tuổi, từ giới văn phòng đến người về hưu. Áp lực từ nhịp sống hiện đại cùng chiếc smartphone luôn sẵn trên tay biến định dạng này thành "liều thuốc" giải tỏa nhanh, lấp đầy các khoảng thời gian trống trong giờ nghỉ trưa, lúc chờ xe buýt hay trước giờ ngủ.
Những xung đột đời thường như bất công nơi công sở, áp lực kinh tế hay mâu thuẫn gia đình tái hiện trên màn hình rồi giải quyết nhanh chóng bằng kịch bản trả thù hoặc giàu lên sau một đêm. Người xem tìm thấy sự an ủi ngắn hạn khi dõi theo hành trình của nhân vật chính, nơi mọi ức chế ngoài đời đều có kết thúc viên mãn.
Lâu dần, việc tiêu thụ nội dung siêu ngắn định hình lại thói quen tiếp nhận của não bộ. Khán giả mất dần sự kiên nhẫn với các nội dung có tiết tấu chậm, đòi hỏi suy ngẫm và hình thành phản xạ tìm kiếm kích thích. Sự giải trí từng chặng ngắn tưởng chừng vô hại dần biến thành phản xạ lệ thuộc, khiến người dùng vô thức gắn chặt vào màn hình điện thoại.
Các nền tảng đánh trúng tâm lý hành vi của người dùng để tối ưu nguồn thu. Thay vì thu phí thuê bao cố định hàng tháng như truyền thống, đa phần ứng dụng mở miễn phí 10-15 tập đầu. Đúng vào giai đoạn cốt truyện kịch tính nhất, hệ thống sẽ khóa nội dung và yêu cầu trả tiền để xem tiếp.
Nghiên cứu ứng dụng công nghệ để nhận diện các nội dung có nguy cơ cao
Liên quan đến vấn đề này, trao đổi trên báo VietNamNet, Cục trưởng Cục Điện ảnh Đặng Trần Cường cho rằng, bên cạnh nội dung có giá trị, không ít sản phẩm khai thác mô-típ đơn giản, thậm chí hời hợt, dễ dãi, chủ yếu nhấn vào yếu tố kinh dị, giật gân để hút người xem. Việc liên tục được thuật toán đề xuất có thể khiến khán giả dành nhiều thời gian theo dõi, thậm chí trả phí để xem tiếp.
Khi chi phí và thời gian sản xuất được rút ngắn, sức ép về lượt xem có thể khiến một số nhà sản xuất ưu tiên các yếu tố dễ thu hút sự chú ý. Bạo lực, tình dục, kinh dị, trả thù, quan hệ lệch chuẩn hay hành vi nguy hiểm, dễ bắt chước vì thế có nguy cơ bị khai thác quá mức.
"Điều đáng lo ngại là các nội dung trên dễ tiếp cận người xem, trong đó có nhóm khán giả nhỏ tuổi. Việc tiếp xúc liên tục với những nội dung có cường độ kích thích cao, thời lượng ngắn và được thuật toán đề xuất là vấn đề cần được nghiên cứu, đánh giá nghiêm túc", Cục trưởng cho biết.
Khi thiếu công cụ phân loại và bảo vệ phù hợp, trẻ em, thanh thiếu niên có nguy cơ hình thành thói quen xem nhanh, xem liên tục hoặc tiếp nhận các cách ứng xử lệch lạc như một điều bình thường.
Pháp luật hiện hành đã có công cụ kiểm soát nội dung phim. Thông tư 05/2023/TT-BVHTTDL quy định việc phân loại dựa trên các tiêu chí như chủ đề, bạo lực, khỏa thân và tình dục, ma túy và chất kích thích, kinh dị, ngôn ngữ thô tục, hành vi nguy hiểm hoặc dễ bắt chước. Việc đánh giá còn tính đến tần suất, thời lượng, mức độ chi tiết và tác động tới người xem.
Cơ quan quản lý nhấn mạnh, dù được thực hiện bằng phương pháp truyền thống hay ứng dụng AI, một tác phẩm khi được xác định là phim và phổ biến tới công chúng vẫn phải tuân thủ các quy định pháp luật tương ứng.
Đại diện Cục Điện ảnh thẳng thắn nhìn nhận tốc độ phát triển công nghệ đang tạo ra thách thức cho quá trình rà soát, giám sát nội dung.
Tuy nhiên, việc sử dụng AI không tạo ra ngoại lệ khỏi pháp luật điện ảnh. Một bộ phim được tạo bằng công nghệ nào, khi phổ biến tới công chúng vẫn phải đáp ứng các yêu cầu tương ứng về nội dung, phân loại và trách nhiệm của chủ thể phát hành.
Cục Điện ảnh đang nghiên cứu khả năng ứng dụng công nghệ để nhận diện các nội dung có nguy cơ cao, qua đó nâng hiệu quả hậu kiểm trong bối cảnh số lượng phim trên môi trường số tiếp tục tăng.
Cơ quan này rà soát thực tiễn phổ biến các sản phẩm được giới thiệu dưới tên gọi “phim ngắn” trên nền tảng, ứng dụng và không gian mạng, qua đó nhận diện vấn đề mới, phối hợp xử lý trường hợp có dấu hiệu vi phạm và tổng hợp bất cập để nghiên cứu trong quá trình hoàn thiện chính sách.
Khi AI tiếp tục làm thay đổi tốc độ và quy mô sản xuất phim, bài toán quản lý không chỉ nằm ở việc xử lý nội dung sau khi xuất hiện mà còn ở việc xác định rõ trách nhiệm của từng chủ thể trong chuỗi sản xuất, cung cấp và phổ biến.
"Công nghệ thay đổi cách làm phim nhưng không làm thay đổi trách nhiệm khi tác phẩm đến với công chúng", Cục trưởng nói trên VietNamNet.
Kinh nghiệm từ Trung Quốc
Theo VietNamNet, các giải pháp đưa ra tại nước này gồm nhận diện nội dung, phân loại, cảnh báo độ tuổi, xác định trách nhiệm của nền tảng và tăng cường hậu kiểm bằng công nghệ.
Theo thông tin được công bố tháng 9, trong khoảng 430.000 phim siêu ngắn được đưa lên mạng tại Trung Quốc trong 8 tháng đầu năm nay, hơn 90% được tạo bằng AI. Cơ quan quản lý nước này đã gỡ bỏ 68.000 phim siêu ngắn không phù hợp, hơn 90% nội dung bị xử lý có sử dụng AI.
Trung Quốc cũng triển khai cơ chế quản lý riêng đối với AI micro-drama (phim ngắn với định dạng màn hình dọc - PV), trong đó chú trọng nhận diện nội dung tạo bằng AI và tăng trách nhiệm của các nền tảng.
Tại Việt Nam, ngày 25/9, Cục Điện ảnh ra văn bản yêu cầu các tổ chức, doanh nghiệp quản lý nền tảng truyền thông số, nền tảng trung gian và kho ứng dụng cung cấp phim tại Việt Nam khẩn trương “kiểm tra phim, phim ngắn và các ứng dụng phổ biến phim trên hệ thống của mình”.
