LTS: Yêu cầu phát triển trong giai đoạn mới cùng thực tiễn đặt ra sự cần thiết phải xây dựng một đạo luật tiếp cận công nghiệp văn hóa từ góc độ phát triển kinh tế, thay vì chỉ quản lý hành chính như hiện nay. Trong bối cảnh cạnh tranh toàn cầu ngày càng gay gắt, nhiều quốc gia đã coi công nghiệp văn hóa là ngành kinh tế chiến lược. Tại Việt Nam, Nghị quyết số 80-NQ/TW cũng đã mở ra một cách nhìn mới đó là văn hóa không đứng phía sau mà đồng hành và dẫn dắt sự phát triển.
Chính vì vậy, sớm hoàn thiện Luật Phát triển công nghiệp văn hóa là một yêu cầu cấp thiết về một đạo luật chuyên ngành, cũng là một trong những nhiệm vụ trọng tâm nhằm hiện thực hóa chủ trương đưa công nghiệp văn hóa trở thành động lực tăng trưởng mới của nền kinh tế. Xung quanh chủ đề này, ĐS&PL đã ghi nhận quan điểm, ý kiến của các chuyên gia, đại biểu Quốc hội, góp phần hoàn thiện khung pháp lý đưa công nghiệp văn hóa trở thành một động lực tăng trưởng của đất nước.
Khẩn trương hoàn thiện và cú hích cho kinh tế sáng tạo
Dự thảo Luật Phát triển công nghiệp văn hóa trình Phiên họp thứ 6, Ủy ban Thường vụ Quốc hội chiều 24/9 vừa qua gồm 9 chương và 53 điều, theo Cổng TTĐT Quốc hội.
Nội dung Dự thảo Luật quy định các nhóm nội dung chính gồm: Về phát triển hệ sinh thái công nghiệp văn hóa; Về tài sản trí tuệ trong ngành công nghiệp văn hóa; Về nhân lực công nghiệp văn hóa; Về hạ tầng công nghiệp văn hóa; Về thị trường công nghiệp văn hóa; Về tài chính và hỗ trợ ưu đãi đầu tư; Về nội dung cắt giảm, đơn giản hóa thủ tục hành chính và nội dung phân quyền, phân cấp.
Đây là dự án Luật mới, được Chính phủ đề nghị xây dựng theo trình tự, thủ tục rút gọn và dự kiến trình Quốc hội xem xét cho ý kiến tại Kỳ họp thứ hai, Quốc hội khóa XVI.
Tờ trình tóm tắt dự án Luật do Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch Lâm Thị Phương Thanh trình bày nêu rõ sự cần thiết xây dựng Luật Phát triển công nghiệp văn hóa. Theo đó:
Về cơ sở chính trị: Việc xây dựng luật nhằm kịp thời thể chế hóa các chủ trương của Đảng về phát triển công nghiệp văn hóa và các kết luận chỉ đạo có liên quan, đồng thời hoàn thiện hành lang pháp lý, khắc phục những khoảng trống, điểm nghẽn, đáp ứng yêu cầu chuyển đổi số, hội nhập quốc tế và phát triển kinh tế - xã hội trong giai đoạn mới.
Về cơ sở thực tiễn: Việt Nam có nhiều tiềm năng lợi thế để phát triển công nghiệp văn hóa, nhưng kết quả đạt được chưa tương xứng; chuỗi liên kết từ sáng tạo, sản xuất, phân phối đến tiêu dùng còn hạn chế; cơ chế chính sách hỗ trợ phát triển thị trường, thu hút nguồn lực và nâng cao năng lực cạnh tranh chưa đồng bộ. Việc ban hành Luật Phát triển công nghiệp văn hóa là cần thiết nhằm hoàn thiện khung pháp lý, khơi thông nguồn lực, thúc đẩy sáng tạo, phát triển thị trường và đưa công nghiệp văn hóa trở thành một động lực tăng trưởng của đất nước.
Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch Lâm Thị Phương Thanh trình bày Tờ trình tóm tắt dự án Luật Phát triển công nghiệp văn hóa tại Phiên họp thứ 6, Ủy ban Thường vụ Quốc hội ngày 24/9. Ảnh: Quochoi.vn
Nêu rõ về quan điểm xây dựng luật, Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch Lâm Thị Phương Thanh cho biết dự thảo Luật được xây dựng dựa trên 06 quan điểm xuyên suốt nhằm xác định các cơ chế chính sách then chốt để tạo khung khổ pháp lý cho thúc đẩy phát triển công nghiệp văn hóa, bao gồm:
Một là, tiếp cận công nghiệp văn hóa là chuỗi giá trị để thúc đẩy phát triển từ góc độ phát triển một ngành kinh tế chiến lược; hạn chế tối đa việc phát sinh thủ tục hành chính mới; đẩy mạnh chuyển đổi số và tăng cường hậu kiểm.
Hai là, không quy định lại những chính sách mà các luật chuyên ngành và các luật khác đã quy định.
Ba là, ưu tiên làm rõ những “điểm mờ” mà các luật chuyên ngành chưa cụ thể hóa, đặc biệt là trong khâu tổ chức thực thi.
Bốn là, ưu tiên bổ sung đối với những khoảng trống pháp luật hiện hành chưa điều chỉnh hoặc chưa có cơ chế đủ rõ.
Năm là, lựa chọn có trọng tâm, trọng điểm những điểm nghẽn đã được nhận diện rõ trong các quy định pháp luật hiện hành để đề xuất cơ chế chính sách đặc thù thuộc thẩm quyền quyết định của Quốc hội.
Sáu là, luật quy định các nguyên tắc và những cơ chế, chính sách then chốt thuộc phạm vi điều chỉnh ở tầm luật để tạo khung khổ pháp lý cho thúc đẩy phát triển công nghiệp văn hóa; luật bảo đảm ngắn gọn nhưng không đưa quá nhiều nội dung xuống văn bản quy định chi tiết có thể tạo điểm nghẽn ở khâu văn bản dưới luật.
Tiếp đó, mới đây, tại Phiên họp toàn thể lần thứ Tư, chiều 3/10, theo báo Đại biểu Nhân dân, Ủy ban Văn hóa và Xã hội đã thẩm tra dự án Luật Phát triển công nghiệp văn hóa.
Trình bày Tờ trình dự án Luật, Thứ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch Nguyễn Huy Dũng cho biết, trên cơ sở ý kiến thẩm tra của Thường trực Ủy ban và Kết luận của Ủy ban Thường vụ Quốc hội, Chính phủ đã chỉ đạo cơ quan chủ trì soạn thảo nghiêm túc tiếp thu, chỉnh lý, hoàn thiện dự thảo Luật. Về bố cục, dự thảo Luật Phát triển công nghiệp văn hóa gồm 8 chương, 39 điều.
Về nội dung, dự thảo Luật đề xuất 2 nội dung trọng tâm về hoạt động phát triển hệ sinh thái và thử nghiệm có kiểm soát trong các ngành công nghiệp văn hóa.
Về hỗ trợ sáng tạo, xác lập, xác định giá trị quyền sở hữu trí tuệ trong các ngành công nghiệp văn hóa, dự thảo Luật đề xuất 3 nội dung trọng tâm: phần mềm phục vụ sáng tạo, nền tảng số hỗ trợ quyền sở hữu trí tuệ trong các ngành công nghiệp văn hóa; sử dụng quyền sở hữu trí tuệ trong các ngành công nghiệp văn hóa; hỗ trợ nâng cao năng lực xác định giá trị quyền sở hữu trí tuệ trong các ngành công nghiệp văn hóa.
Về thị trường công nghiệp văn hóa, dự thảo Luật đề xuất 6 nội dung trọng tâm: sản phẩm công nghiệp văn hóa có bản sắc văn hóa Việt Nam; sản phẩm công nghiệp văn hóa trọng điểm; hỗ trợ nâng cao năng lực phát triển đối với doanh nghiệp, hợp tác xã, liên hiệp hợp tác xã công nghiệp văn hóa; phát triển thương hiệu quốc gia về công nghiệp văn hóa; sàn giao dịch công nghiệp văn hóa; hỗ trợ phát triển thị trường và thúc đẩy tiêu dùng sản phẩm công nghiệp văn hóa.
Nguồn lực thực hiện gồm ngân sách trung ương, ngân sách địa phương và các nguồn kinh phí hợp pháp khác; cơ bản không làm phát sinh tổ chức bộ máy, sử dụng nhân lực hiện có để tổ chức thi hành Luật…
Phát biểu kết luận, Chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa và Xã hội Nguyễn Đắc Vinh đánh giá cao tinh thần trách nhiệm và nỗ lực của Ban soạn thảo. Nhiều nội dung của dự thảo Luật đã được rà soát, tiếp thu theo hướng quy định trong Luật những vấn đề mang tính nguyên tắc, chuyển nội dung mang tính thủ tục, kỹ thuật xuống văn bản quy định chi tiết, tạo điều kiện để dự thảo Luật bảo đảm tính khả thi và phù hợp với thực tiễn.
Chủ nhiệm Nguyễn Đắc Vinh đề nghị Chính phủ chủ động chuẩn bị sớm các văn bản quy định chi tiết, nhất là nghị định, thông tư hướng dẫn thi hành, nhằm bảo đảm Luật có thể nhanh chóng đi vào cuộc sống sau khi được ban hành.
Thay mặt cơ quan chủ trì soạn thảo, Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch Lâm Thị Phương Thanh cảm ơn sự phối hợp chặt chẽ của Thường trực Ủy ban Văn hóa và Xã hội, Hội đồng Dân tộc và các Ủy ban của Quốc hội trong quá trình xây dựng dự án Luật.
Bộ trưởng khẳng định Ban soạn thảo sẽ tiếp tục nghiên cứu, phân tích và rà soát kỹ lưỡng các ý kiến được nêu tại phiên họp, trên tinh thần cầu thị và trách nhiệm, tiếp thu ở mức cao nhất những nội dung phù hợp. Qua đó, hoàn thiện hồ sơ dự án Luật, trình Quốc hội xem xét thông qua, tạo cơ sở pháp lý thuận lợi cho việc thúc đẩy phát triển công nghiệp văn hóa của Việt Nam.
Những kỳ vọng từ việc tạo khung khổ pháp lý để thúc đẩy phát triển công nghiệp văn hóa Việt Nam
Nhìn nhận ở góc độ hành lang pháp lý, trao đổi với PV ĐS&PL, luật sư Dương Văn Phúc, Công ty Luật TNHH MTV HMS cho rằng, để tạo khung khổ pháp lý cho thúc đẩy phát triển công nghiệp văn hóa ở Việt Nam hiện nay thì việc thiết kế một hệ thống pháp luật giúp các giá trị văn hóa được chuyển hóa thành sản phẩm, dịch vụ, tài sản trí tuệ và giá trị kinh tế, thành chuỗi giá trị liên hoàn và tạo ra giá trị trên nhiều mặt là rất cần thiết.
Luật sư Dương Văn Phúc. Ảnh: NVCC.
Vẫn theo luật sư Phúc, Dự thảo Luật xác định địa vị pháp lý chính thức cho các ngành công nghiệp văn hóa trong cơ cấu ngành kinh tế Việt Nam, bao gồm các lĩnh vực như điện ảnh, mỹ thuật, nhiếp ảnh, triển lãm, nghệ thuật biểu diễn, âm nhạc, phần mềm, nội dung số, quảng cáo, thủ công mỹ nghệ, du lịch văn hóa, ẩm thực, thiết kế sáng tạo, thời trang, kiến trúc, truyền hình, phát thanh và xuất bản...Việc kết nối chuỗi giá trị từ sáng tạo, sản xuất, phân phối đến tiêu dùng nhằm thúc đẩy sự phát triển đột phá về giá trị kinh tế, gia tăng xuất khẩu, thu hút nguồn vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài, đồng thời lan tỏa bản sắc văn hóa và "sức mạnh mềm" Việt Nam ra trường quốc tế.
Thêm nữa, công nghiệp văn hóa sẽ tạo ra một chuỗi giá trị sáng tạo liên hoàn và liền mạch nhưng giữ được bản sắc dân tộc và phù hợp với xu hướng thế giới. "Chúng ta cần xác định các tiêu chí của một cá nhân/ tổ chức/doanh nghiệp làm công nghiệp văn hóa để xây dựng, quy định về quyền kinh doanh và thị trường tiếp cận, mối quan hệ với các ngành khác và cơ chế tạo ra một sản phẩm có thể là tài sản, hàng hóa hoặc đối tượng làm chủ thể đầu tư được", vị luật sư nói.
Theo quan điểm của Luật sư Phúc cho rằng, công nghiệp văn hóa được vận hành theo chuỗi từ khâu Ý tưởng → sáng tạo → đầu tư → sản xuất → sở hữu trí tuệ → thương mại hóa → phân phối → tiêu dùng → xuất khẩu. Mỗi hoạt động là một quan hệ pháp luật điều chỉnh và có pháp luật chuyên ngành quy định. Do đó cần chú trọng tính tương thích và liên thông, phù hợp, tránh tình trạng chồng chéo hoặc có điểm mờ chưa rõ.
Đặc biệt, vị luật sư khá chú chú trọng đến nội dung về tài sản trí tuệ. Bởi công nghiệp văn hóa có kết quả là tài sản được Bộ luật dân sự quy định, do đó quyền sở hữu vô hình cần được bảo vệ; các quyền liên quan đến quyền tác giả, quyền liên quan đến nhân vật, hình ảnh thương hiệu; việc chuyển nhượng, cấp phép, khai thác quyền; định giá tài sản trí tuệ; cơ chế bảo vệ quyền trên các môi trường; cơ chế xử lý nếu có vi phạm; đặc biệt là các công nghệ số cần được lưu trữ, bảo mật hoặc quyền liên quan đến tác phẩm được kết tinh từ phầm mềm điện tử cũng được bảo hộ. Do đó phải xác định và hình thành được khung pháp lý quan trọng này để quy định chặt chẽ.
"Một chính sách riêng biệt về ngành văn hóa là cần thiết trong giai đoạn hiện nay vì sản phẩm có được nhiều khi là sản phẩm vô hình hoặc quyền tài sản, quyền sở hữu trí tuệ, việc đánh giá giá trị để có chính sách ưu đãi hoặc hỗ trợ rất khó. Vì vậy theo tôi nên phân nhóm để xây dựng ưu đãi, đối tượng được hưởng thời hạn, điều kiện…và giao cơ quan có thẩm quyền chuyên môn đánh giá.
Công nghiệp văn hóa liên quan đến văn hóa Việt Nam, là gốc rễ, bản sắc và hồn cốt của quốc gia. Khi phát triển thành một nền công nghiệp thì cần phát huy hết các tinh hoa, sáng tạo và đưa ra thị trường. Khi đưa ra thị trường đầu tiên chúng ta tạo khung pháp lý cho việc kiểm soát thị trường, giao dịch tài sản, thương mại điện tử, phân phối và xuất khẩu quảng bá sản phẩm. Cần tạo ra một thị trường vững mạnh và trong lành để sản phảm công nghiệp được phát triển.
Một cơ chế kiểm soát đối với các sản phẩm, dịch vụ và mô hình kinh doanh mới, ưu tiên trong các lĩnh vực điện ảnh, âm nhạc, mỹ thuật, du lịch văn hóa, thiết kế, thời trang, thủ công mỹ nghệ, trò chơi điện tử, ẩm thực và phần mềm nội dung số cũng là vấn đề đáng lưu tâm.
Ngoài hạ tầng là không gian mạng, hệ thống dữ liệu số và dữ liệu điện tử thì cần có hạ tầng về đất đai, hạ tầng về các cơ sở văn hóa đã hiện hữu, cần sự chấp thuận cho phép sử dụng có điều kiện để được tiếp cận và phát triển văn hóa. Việc cấp phép sử dụng, khai thác hoặc đầu tư hợp tác giữa công – tư cần quy định rõ... như vậy sẽ đẩy nhanh được việc phát triển công nghiệp văn hóa và dễ kiểm soát được", luật sư Phúc nêu quan điểm.
