Cơn sốt phim ngắn AI và chiếc bẫy thao túng cảm xúc: Vì sao biết vô lý vẫn không thể ngừng xem?

"Nội dung tào lao, tình tiết dễ đoán, diễn viên AI không phải người thật, nhưng rất cuốn, không thể dứt ra được", Huyền Trang, 36 tuổi ở TP HCM, chia sẻ trên VnExpress.

Trang cho biết, trước đó cô thường xem ngắt quãng vài tập ngắn khi vô tình lướt Facebook. Chúng thường kết thúc đúng đoạn cao trào, khiến cô tò mò dù từng xem một số video với kịch bản tương tự. Cô quyết định tải ứng dụng, ban đầu sử dụng miễn phí và chấp nhận xem quảng cáo, nhưng sau đó chi tiền "nạp điểm" để thoải mái theo dõi toàn bộ nội dung.

"Với giá từ 10.000 đồng kèm nhiều khuyến mãi lần đầu, tôi không ngần ngại thanh toán", Trang nói.

Tương tự, Quốc Huy (Đà Nẵng) ban đầu xem phim AI miễn phí trên YouTube, TikTok hay Facebook Reels dưới dạng reup (đăng lại), nhưng chất lượng rất tệ do hình ảnh bị chỉnh sửa, độ phân giải thấp, các góc bị cắt cúp gây khó chịu. Dần dần, anh chấp nhận trả tiền cho ứng dụng.

"Nhiều lúc, tình tiết khiến tôi không thể cưỡng lại, muốn nạp tiền xem cho hết, có đêm nạp vài lần", Huy nói. Lúc đăng ký gói, anh "không chút bận tâm" do số tiền nhỏ, nhưng cuối tháng vẫn bất ngờ vì tổng lên đến cả triệu đồng.

Trong các hội nhóm mạng xã hội, nhiều người cũng chia sẻ tưởng chừng chỉ trả vài chục nghìn cho bộ phim yêu thích, nhưng mỗi tháng vẫn tiêu tốn từ vài trăm nghìn đến cả triệu đồng. Ban đầu, họ chủ yếu xem phim do con người đóng, nhưng dần chuyển sang phim AI do nội dung đa dạng, phong phú hơn.

Trên các nền tảng phim ngắn như ReelShort, NetShort, DramaWave, PineDrama, FreeReels..., mỗi phim chia thành 50-100 tập, với mỗi tập vài phút, kết thúc ở điểm cao trào nhằm kích thích người xem "lướt" tiếp. Người dùng nạp các gói từ 10.000 đồng đến hơn triệu đồng để "mở khóa VIP" theo tháng, hoặc nạp điểm xem từng tập.

Những con số gây chú ý

TS Lê Duy Tân, nhà đồng sáng lập Phòng thí nghiệm AIoT Lab VN, giảng viên trường Đại học Quốc tế - Đại học Quốc gia TP HCM, đánh giá làn sóng tạo phim AI lan rộng khi công cụ tạo video trở nên phổ biến, thông minh và dễ sử dụng, như Google Veo, Runway hay TikTok Symphony. Bất cứ ai có ý tưởng có thể biến một đoạn mô tả thành cảnh phim.

"AI không chỉ làm tăng số lượng, mà còn tăng tốc độ sản xuất nội dung, tạo nhiều phiên bản trong thời gian ngắn", TS Tân giải thích. "Khi nguồn cung gần như vô hạn gặp hệ thống đề xuất cũng vận hành bằng AI, một vòng lặp rất mạnh được tạo: AI tạo nội dung - AI phân phối nội dung - AI đo phản ứng của người xem - AI tiếp tục chọn nội dung phù hợp hơn cho người đó".

Kunlun Tech - tập đoàn đứng sau DramaWave và FreeReels - cho biết trong báo cáo bán niên 2026 rằng hơn 90% nội dung mới đưa lên DramaWave trong tháng 7 do AI tạo ra. Tỷ lệ này chỉ tính nội dung mới của tháng, không phải toàn bộ thư viện.

Doanh nghiệp đồng thời kết nối nền tảng phân phối với hệ thống sản xuất SkyProduction và ứng dụng AI để hỗ trợ nhiều ngôn ngữ. Một dây chuyền vì thế dần hiện rõ: phim được sản xuất nhanh, chuyển sang nhiều ngôn ngữ rồi đưa lên những nền tảng có khả năng phân phối ra nhiều quốc gia.

Báo cáo năm 2026 của Adjust dẫn dữ liệu Sensor Tower cho thấy ứng dụng phim ngắn đạt 2,3 tỷ lượt tải trên toàn cầu và 2,98 tỷ USD doanh thu mua hàng trong ứng dụng năm 2025. Số liệu bao gồm cả phim người đóng.

Tại Đông Nam Á, lượt tải ứng dụng phim ngắn tăng hơn 300% trong năm 2025 so với năm trước, theo State of Mobile Southeast Asia 2026 của Sensor Tower. Doanh thu tăng hơn gấp đôi.

Riêng Việt Nam, doanh thu mua hàng trong ứng dụng của nhóm phim ngắn đạt 11,5 triệu USD năm 2025. DramaWave, ShortMax, NetShort và StardustTV nằm trong nhóm được Adjust đề cập.

Con số này không đồng nghĩa người Việt đã chi 11,5 triệu USD cho phim AI. Các ứng dụng còn phát hành phim người đóng và báo cáo chưa bóc tách doanh thu theo phương thức sản xuất. Điều đáng chú ý là thị trường trả tiền đã hình thành trước khi nguồn cung phim AI bùng nổ.

Cái bẫy thao túng sự tò mò

Theo VTC News, chuyên gia truyền thông Nguyễn Triệu Thanh Tâm nhận định, yếu tố then chốt giữ chân khán giả không hoàn toàn nằm ở việc bộ phim được sản xuất bằng công nghệ AI hay phương pháp truyền thống, mà nằm ở cách sự chú ý của người xem được dẫn dắt.

“Phim ngắn AI thường rút ngắn tối đa những khoảng ‘chậm’ vốn có của cách kể chuyện truyền thống. Phim không mất quá nhiều thời gian giới thiệu nhân vật hay xây dựng bối cảnh. Mâu thuẫn xuất hiện sớm, nhân vật được định hình nhanh và cứ sau khoảng thời gian ngắn lại có một biến cố: phản bội, bí mật thân thế, đổi đời, trả thù, gặp lại người cũ... Vấn đề này chưa giải quyết xong thì vấn đề khác đã xuất hiện”, chuyên gia phân tích.

Chính nhịp độ dồn dập này đã đánh gục cơ chế tự vệ tâm lý của người xem. Trong điện ảnh truyền thống, nhà làm phim cần xây dựng tâm lý, cài cắm các khoảng lặng để khán giả chiêm nghiệm. Nhưng phim ngắn AI loại bỏ hoàn toàn các yếu tố đó để tạo ra sự kịch tính liên tục.

Đáng chú ý, người xem hoàn toàn nhận biết được tính phi lý của câu chuyện, thậm chí đoán trước được kết cục, nhưng vẫn tiếp tục theo dõi.

Chuyên gia Nguyễn Triệu Thanh Tâm chia sẻ thêm: “Lúc ấy, câu hỏi trong đầu khán giả không còn là ‘Bộ phim này có hay không?’ mà đã chuyển thành ‘Rồi chuyện gì xảy ra tiếp theo?’. Đây là điểm quan trọng để lý giải vì sao một bộ phim không thực sự được đánh giá cao về chất lượng vẫn có thể giữ người xem lâu”.

Ở góc độ truyền thông số, đây chính là chiến lược tối ưu hóa “nền kinh tế chú ý”. Trong môi trường mạng xã hội hiện nay, các nội dung cạnh tranh trực tiếp bằng khả năng giữ được sự chú ý của người xem trong bao lâu. Phim ngắn AI đang được lập trình và thiết kế cực kỳ hiệu quả cho cuộc cạnh tranh sống còn ấy.

Công thức giữ chân người xem

Một trong những yếu tố đầu tiên khiến phim ngắn dễ cuốn khán giả nằm ở chính những mô-típ quen thuộc. Tình yêu, phản bội, ngoại tình, trả thù, đổi đời, tổng tài, xuyên không hay thân phận bị che giấu xuất hiện dày đặc, nhưng theo chuyên gia, sự quen thuộc không đồng nghĩa với nhàm chán.

Những câu chuyện này đều chạm tới những cảm xúc rất cơ bản của người xem. Trong không gian phim ngắn, các kịch bản quen thuộc đóng vai trò như “mã chung” giữa người kể và người xem.

Nhà sản xuất không cần mất 20 phút để giải thích xuất thân nhân vật; chỉ qua vài tình tiết dồn dập, khán giả lập tức hiểu ai đang bị tổn thương, ai phản bội và mình đang chờ đợi điều gì xảy ra. Dù tình tiết có phần vô lý ngoài đời thực nhưng nó đáp ứng rất nhanh nhu cầu giải tỏa cảm xúc của người xem.

Tuy nhiên, nội dung quen thuộc mới chỉ là một phần của công thức. Cách mỗi tập phim kết thúc mới là mắt xích quan trọng khiến khán giả tiếp tục bấm xem.

Theo chuyên gia, phim ngắn sử dụng dày đặc thủ pháp cliffhanger - kết thúc câu chuyện ngay trước thời điểm căng thẳng nhất. Nhân vật vừa chuẩn bị phát hiện bí mật, sắp trả đũa hoặc chuẩn bị nghe một sự thật quan trọng thì tập phim dừng lại. Người xem được đưa tới rất gần câu trả lời nhưng chưa được giải đáp.

“Đó là trạng thái ‘xong một tập nhưng chưa xong câu chuyện trong đầu’. Về thời lượng, tập phim đã kết thúc; nhưng về mặt tâm lý, người xem vẫn đang chờ một câu trả lời”, chuyên gia lý giải.

Chính việc liên tục kết thúc mỗi tập ở điểm cao trào chưa được giải quyết đã tạo ra “khoảng trống thông tin”. Đột ngột ngắt mạch cảm xúc ở đỉnh điểm sẽ kích thích sự khó chịu nhẹ trong tâm lý người xem, buộc họ phải bấm sang tập tiếp theo để lấp đầy khoảng trống đó.

Hệ luỵ sức khoẻ

Chia sẻ trên VTC News, theo Thạc sĩ Tâm lý lâm sàng Phạm Quỳnh Trang, Bệnh viện Đa khoa Phương Đông, việc sử dụng phim ngắn AI quá mức có thể liên quan đến sự phụ thuộc về mặt tâm lý, khi người dùng gắn bó mạnh với nội dung và ngày càng khó kiểm soát thời gian xem.

Tình trạng này có một số điểm tương đồng với các hành vi sử dụng công nghệ quá mức, nhưng không nên đồng nhất với nghiện chất. DSM-5 và ICD-11 hiện cũng chưa xếp lạm dụng phim ngắn AI hay video ngắn vào nhóm rối loạn nghiện.

Điều đáng lưu ý, theo chuyên gia, là tác động của thói quen này đến đời sống hàng ngày. Khi việc xem bắt đầu lấn át giấc ngủ, công việc, học tập hoặc các mối quan hệ, người dùng cần xem lại cách mình đang sử dụng màn hình.

Các video ngắn thường có nhịp độ nhanh, hình ảnh và âm thanh thay đổi liên tục, nội dung mới xuất hiện chỉ sau vài thao tác vuốt. Cách tiêu thụ thông tin này tạo ra chuỗi kích thích liên tục, khác với những hoạt động đòi hỏi người dùng phải duy trì sự chú ý trong thời gian dài.

Khi quen với việc tiếp nhận thông tin nhanh và liên tục, một số người có thể gặp khó khăn khi chuyển sang những công việc cần tập trung lâu như đọc tài liệu, làm việc chuyên sâu hoặc giải quyết vấn đề phức tạp.

Người dùng có thể nhận thấy mình dễ mất tập trung, thường xuyên kiểm tra điện thoại hoặc cảm thấy khó kiên nhẫn với những nội dung cần nhiều thời gian để theo dõi. Một số người đọc được vài trang sách đã muốn chuyển sang ứng dụng khác, hoặc đang làm việc lại vô thức mở điện thoại để xem video.

Tuy nhiên, không nên hiểu rằng video ngắn trực tiếp làm “não chậm lại” hay làm mất chất xám. Một số nghiên cứu ghi nhận mối liên hệ giữa việc sử dụng video ngắn có vấn đề với khó khăn về chú ý, kiểm soát hành vi và khả năng tự kiểm soát.

Các nghiên cứu hình ảnh não cũng ghi nhận một số khác biệt về cấu trúc hoặc hoạt động não ở nhóm sử dụng quá mức, song chưa đủ cơ sở để kết luận video ngắn trực tiếp làm mất chất xám.

Dấu hiệu đáng lưu ý là cảm giác bồn chồn, khó chịu khi không thể xem hoặc khi điện thoại không ở bên cạnh. Mức độ quan trọng không nằm ở số phút cụ thể một người xem mỗi ngày, mà ở việc họ có còn kiểm soát được hành vi đó hay không.

Trong công việc và học tập, người sử dụng quá mức có thể trì hoãn nhiệm vụ, liên tục bị ngắt quãng bởi thông báo hoặc việc kiểm tra video. Một công việc vốn chỉ cần một giờ có thể kéo dài hơn vì sự chú ý liên tục bị chia nhỏ.

Các mối quan hệ cũng có thể bị ảnh hưởng. Một người vẫn ngồi cạnh gia đình hoặc bạn bè nhưng thường xuyên nhìn vào màn hình, ít tham gia trò chuyện hoặc dành ít thời gian cho những hoạt động trước đây. Nếu nhiều lần muốn giảm thời gian xem nhưng vẫn không làm được, đặc biệt khi đã nhận thấy những hậu quả rõ ràng, đây là lúc cần nghiêm túc xem xét thói quen của mình.