Dự án Luật Phát triển công nghiệp văn hoá đang được Quốc hội xem xét, thảo luận tại kỳ họp thứ hai, Quốc hội khóa XVI nhận được sự quan tâm của dư luận xã hội. Bởi đây là lần đầu tiên có một dự án Luật Phát triển công nghiệp văn hóa trình Quốc hội, là bước đi mang tính đột phá nhằm thể chế hóa các chủ trương của Đảng, tạo hành lang pháp lý chuyên biệt nhằm chuyển hóa tài nguyên văn hóa thành dòng tiền và động lực bứt phá cho nền kinh tế văn hóa.
Trao đổi với PV Đời sống và Pháp luật, ĐBQH Nguyễn Ngọc Sơn, Đoàn ĐBQH TP Hải Phòng đã có những ý kiến xung quanh chủ đề được quan tâm này.
ĐBQH Nguyễn Ngọc Sơn, Đoàn ĐBQH TP Hải Phòng phát biểu tại Quốc hội sáng 10/11/2026. Ảnh: Quochoi.vn
Luật hóa phát triển công nghiệp văn hóa là rất cần thiết
ĐS&PL: Thưa Đại biểu, lần đầu tiên có một dự thảo Luật Phát triển công nghiệp văn hóa, ông có suy nghĩ như thế nào về việc luật hóa lĩnh vực này?
ĐBQH Nguyễn Ngọc Sơn: Đây là bước đi rất cần thiết và đúng thời điểm. Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị đã xác định văn hóa là nguồn lực nội sinh quan trọng, động lực to lớn của phát triển, và đặt mục tiêu đến năm 2030 các ngành công nghiệp văn hóa đóng góp 7% GDP. Muốn đạt mục tiêu đó, không thể chỉ dựa vào các luật chuyên ngành riêng lẻ như điện ảnh, xuất bản, quảng cáo, du lịch hay sở hữu trí tuệ, vì điểm nghẽn của công nghiệp văn hóa lại nằm ở chỗ giao nhau giữa các lĩnh vực đó: vốn, đất đai, thuế, định giá tài sản trí tuệ, thị trường và nhân lực.
Điểm tôi đánh giá cao là dự thảo đã chuyển cách tiếp cận từ quản lý từng lĩnh vực sang kiến tạo một hệ sinh thái, liên kết các khâu sáng tạo, sản xuất, phân phối, tiêu dùng. Một số cải cách rất đáng ghi nhận, như chuyển việc tổ chức sự kiện trong tổ hợp, cụm, khu sáng tạo từ cấp phép sang thông báo.
Tuy nhiên, đã là luật thì phải đúng và trúng. Theo tôi có ba yêu cầu. Thứ nhất, khái niệm phải nhận diện đúng nguồn lực, không để nghệ nhân, sản phẩm thủ công truyền thống, nghệ thuật dân gian bị hiểu là nằm ngoài phạm vi chỉ vì chưa ứng dụng công nghệ hay chưa đăng ký quyền sở hữu trí tuệ. Thứ hai, ưu đãi phải có trọng tâm, trọng điểm như Nghị quyết 80 yêu cầu, tránh dàn trải. Thứ ba, phải phù hợp cam kết quốc tế và có đánh giá tác động tài chính rõ ràng.
Ảnh minh họa: VTV.vn, VGP.
ĐS&PL: Quan điểm của ông về chính sách ưu đãi thuế cho doanh nghiệp khởi nghiệp sáng tạo?
ĐBQH Nguyễn Ngọc Sơn: Tôi ủng hộ mạnh mẽ. Nghị quyết 80 đã chỉ rõ cần có chính sách ưu đãi vượt trội về đất đai, miễn, giảm thuế thu nhập doanh nghiệp cho các doanh nghiệp khởi nghiệp sáng tạo trong lĩnh vực văn hóa. Dự thảo Luật đã có các hỗ trợ cho khởi nghiệp sáng tạo, như hỗ trợ hình thành trung tâm đổi mới sáng tạo và hỗ trợ trong tổ hợp, cụm, khu công nghiệp sáng tạo văn hóa, nhưng chưa có ưu đãi thuế riêng cho đối tượng này. Ưu đãi thuế hiện được thiết kế gắn chủ yếu với sản phẩm có giá trị, bản sắc văn hóa Việt Nam.
Lý do tôi đề nghị bổ sung là vì khởi nghiệp sáng tạo chính là nơi sinh ra ý tưởng, sản phẩm và doanh nghiệp mới, những yếu tố quyết định công nghiệp văn hóa có tăng trưởng được hay không. Nhưng cần thiết kế cho đúng đặc thù. Doanh nghiệp khởi nghiệp thường chưa có lãi trong những năm đầu, nên nếu chỉ miễn thuế thu nhập doanh nghiệp thì tác dụng hạn chế. Ưu đãi nên được tính từ khi doanh nghiệp bắt đầu có thu nhập chịu thuế, kết hợp với ưu đãi cho nhà đầu tư góp vốn vào doanh nghiệp khởi nghiệp, với quỹ đầu tư mạo hiểm và chi phí thuê không gian sáng tạo.
Đồng thời cần có tiêu chí nhận diện rõ thế nào là doanh nghiệp khởi nghiệp sáng tạo trong lĩnh vực văn hóa, có thời hạn ưu đãi, công khai danh sách thụ hưởng và hậu kiểm. Ưu đãi đến đúng người sáng tạo, không để xảy ra tình huống thành “xin – cho” hay né thuế.
Văn hóa tạo nên sức mạnh mềm Quốc gia. Ảnh minh họa: Báo Nhân dân.
ĐS&PL: Xin ông chia sẻ quan điểm: phát triển công nghiệp văn hóa phải làm cho người dân được hưởng thụ văn hóa tốt hơn, nhất là ở vùng khó khăn?
ĐBQH Nguyễn Ngọc Sơn: Nghị quyết 80 khẳng định Nhân dân là chủ thể sáng tạo và thụ hưởng văn hóa. Vì vậy, thước đo của công nghiệp văn hóa không chỉ là doanh thu, mà còn là người dân, nhất là ở vùng sâu, vùng xa, đồng bào dân tộc thiểu số, có được tiếp cận nhiều hơn và tốt hơn với các sản phẩm, dịch vụ văn hóa hay không.
Dự thảo đã có chính sách Thẻ văn hóa quốc gia và đã mở rộng đối tượng đến đồng bào dân tộc thiểu số, người dân ở địa bàn khó khăn. Đây là sự tiếp thu đáng ghi nhận. Nhưng cần làm rõ bản chất của thẻ: là hỗ trợ trực tiếp từ ngân sách hay chỉ là thẻ ưu đãi, giảm giá từ nhà cung cấp; nguồn lực ở đâu, bao nhiêu người được cấp. Quan trọng hơn, ở nơi không có nhà hát, thư viện, rạp chiếu phim, không có kết nối số, thì giảm giá không giải quyết được vấn đề. Phải phát triển nguồn cung: thiết chế văn hóa cơ sở, Nền tảng văn hóa số toàn dân với dịch vụ miễn phí hoặc chi phí thấp như Nghị quyết 80 đã định hướng.
Văn hóa cũng cần hiện diện trong đời sống hằng ngày. Tôi ủng hộ việc đưa không gian văn hóa vào các công trình công cộng như nhà ga, sân bay, nhưng nên bắt buộc với dự án dùng vốn đầu tư công, lồng ghép ngay từ phương án kiến trúc, có mức trần rõ ràng, tránh tạo gánh nặng chi phí cho nhà đầu tư tư nhân. Và cuối cùng, người dân vùng khó khăn không chỉ là người thụ hưởng mà còn là chủ thể sáng tạo.
Khi tri thức truyền thống, làng nghề, lễ hội của họ được khai thác thương mại, cộng đồng phải được tham vấn và được chia sẻ lợi ích hợp pháp. Đó là cách bền vững nhất để công nghiệp văn hóa nâng cao đời sống người dân.
Ảnh minh họa: Báo Chính phủ, Nhân dân.
Để sản phẩm văn hóa vừa tạo ra giá trị kinh tế, vừa trở thành sức mạnh mềm của quốc gia
ĐS&PL: Theo ông, để văn hóa trở thành nguồn lực cho tăng trưởng, phát triển, phải nhận diện đúng nguồn lực và có cơ chế biến giá trị sáng tạo thành tài sản kinh tế. Vậy giải pháp cho định hướng này sẽ là như thế nào?
ĐBQH Nguyễn Ngọc Sơn: Tôi cho rằng cần năm nhóm giải pháp.
Một là, nhận diện đúng nguồn lực. Khái niệm công nghiệp văn hóa phải lấy giá trị văn hóa và sáng tạo làm nền tảng; công nghệ và quyền sở hữu trí tuệ là công cụ gia tăng giá trị, không phải điều kiện bắt buộc trong mọi trường hợp. Song song là kiểm kê, số hóa di sản, tri thức truyền thống và xây dựng cơ sở dữ liệu về tài sản sáng tạo.
Hai là, định giá được tài sản sáng tạo. Quyền sở hữu trí tuệ chỉ trở thành vốn khi có cơ sở xác định giá. Cần công khai, kết nối dữ liệu giá giao dịch quyền sở hữu trí tuệ, bảo đảm yêu cầu bảo mật, để tổ chức thẩm định giá và tổ chức tín dụng có căn cứ tham chiếu.
Ba là, có kênh vốn và kênh xử lý tài sản. Dự thảo đã cho phép dùng quyền sở hữu trí tuệ góp vốn, làm tài sản bảo đảm, có quỹ đầu tư mạo hiểm chấp nhận rủi ro và sàn giao dịch sản phẩm văn hóa. Nhưng các công cụ này phải đồng bộ về lộ trình; ngân hàng chỉ nhận tài sản trí tuệ khi biết có thể xử lý nó ở đâu, theo giá nào.
Bốn là, đầu tư vào con người sáng tạo. Hỗ trợ đào tạo phải gắn với năng khiếu, tài năng và chất lượng, không chạy theo chỉ tiêu tuyển sinh; có chính sách đãi ngộ xứng đáng với nghệ nhân, nghệ sĩ.
Năm là, bảo đảm chủ thể gìn giữ văn hóa được hưởng lợi. Nếu cộng đồng nắm giữ di sản chỉ được ghi tên mà không được tham gia, hưởng lợi, thì nguồn lực văn hóa có thể bị khai thác cạn mà không được tái tạo. Chia sẻ lợi ích chính là cơ chế để nguồn lực nội sinh tự nuôi dưỡng.
Ảnh minh họa: H.N.M, V.M.
ĐS&PL: Để đáp ứng yêu cầu của phát triển công nghiệp văn hóa, theo ông, sản phẩm văn hóa cần đáp ứng những yêu cầu như thế nào?
ĐBQH Nguyễn Ngọc Sơn: Theo tôi, sản phẩm công nghiệp văn hóa phải đồng thời đạt bốn yêu cầu.
Thứ nhất, có giá trị văn hóa thật. Bản sắc Việt Nam phải nằm trong nội dung, câu chuyện, ngôn ngữ, chất liệu và tinh thần của sản phẩm, chứ không phải một “nhãn dán” để hưởng ưu đãi. Vì vậy, tiêu chí đánh giá sản phẩm có giá trị, bản sắc văn hóa Việt Nam phải định lượng, minh bạch, phù hợp từng ngành và được hậu kiểm. Nghị quyết 80 cũng yêu cầu khắc phục khuynh hướng thương mại hóa, chỉ coi trọng một chiều lợi ích kinh tế.
Nhiều hoạt động văn hóa đặc sắc tại Hải Phòng. Ảnh: Dangcongsan.vn
Thứ hai, có sức cạnh tranh trên thị trường. Sản phẩm phải có chất lượng sáng tạo, được người tiêu dùng trong nước đón nhận và có khả năng xuất khẩu; tận dụng công nghệ số, nền tảng số để sản xuất và phân phối. Một sản phẩm giàu bản sắc nhưng không ai mua, không ai xem thì chưa phải là công nghiệp văn hóa.
Thứ ba, minh bạch và tôn trọng quyền. Sản phẩm phải tôn trọng quyền sở hữu trí tuệ, ghi nhận rõ nguồn gốc khi sử dụng di sản, tri thức truyền thống, và không xâm phạm quyền của nghệ sĩ, nhất là trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo có thể sao chép giọng nói, hình ảnh, phong cách sáng tạo.
Thứ tư, lành mạnh và có trách nhiệm xã hội. Sản phẩm phải góp phần bồi đắp giá trị tốt đẹp, phù hợp với trẻ em và các nhóm dễ bị tổn thương, góp phần nâng cao đời sống tinh thần của Nhân dân.
Khi đáp ứng được cả bốn yêu cầu đó, sản phẩm văn hóa vừa tạo ra giá trị kinh tế, vừa trở thành sức mạnh mềm của quốc gia.
ĐS&PL: Trân trọng cảm ơn ông!
