Tại xã Trung Thành, tỉnh Vĩnh Long, xoài cát núm được người dân trồng từ lâu, cho nhiều đợt thu hoạch trong năm và được nhiều người yêu thích nhờ hình dáng quả khá đặc biệt. Không thuôn dài như xoài keo hay xoài tượng, giống xoài này có dáng dẹt, phần thân bè rộng.
Bên trong, hạt xoài tương đối mỏng, phần thịt dày và ít xơ nên khi ăn không có cảm giác lợn cợn. Đây cũng là ưu điểm giúp xoài cát núm được nhiều người tìm mua với mức giá khoảng 20.000-45.000 đồng/kg.
Hương vị của xoài cát núm có sự khác biệt tùy theo độ già và độ chín. Khi còn xanh, vỏ quả có màu xanh tươi, phần thịt chắc, giòn, mang vị chua dịu xen chút béo. Những người thích ăn xoài xanh thường chọn quả già để chấm muối ớt, muối tôm hoặc mắm đường. Vị chua béo của xoài kết hợp với vị cay, mặn, ngọt của gia vị tạo nên món ăn vặt hấp dẫn.
Khi chín, lớp vỏ bên ngoài chuyển sang màu vàng chanh, phần thịt bên trong mềm hơn, tỏa hương thơm nhẹ và có vị ngọt vừa phải, đôi khi phảng phất chút chua thanh. Nhờ vị ngọt không quá gắt, loại quả này phù hợp với những người không thích các loại trái cây ngọt đậm. Phần thịt quả mịn, dày và ít xơ cũng giúp người ăn thưởng thức trọn vẹn hương vị mà không phải bỏ đi quá nhiều phần thịt sát hạt.
Xoài cát núm Vĩnh Long. Ảnh: Trung tâm Thông tin Xúc tiến Du lịch tỉnh Vĩnh Long
Không chỉ ăn trực tiếp, xoài cát núm còn được dùng để chế biến nhiều món ngon. Với quả xanh, người nội trợ thường gọt vỏ, thái lát làm món ăn kèm hoặc bào sợi trộn gỏi cùng tôm khô, thịt ba chỉ, rau thơm và nước mắm chua ngọt. Xoài xanh cũng có thể ăn cùng khô bò, khô cá hoặc các loại mắm đặc sản.
Trong khi đó, xoài chín thích hợp làm sinh tố, nước ép, kem, chè trái cây hoặc kết hợp với sữa chua. Phần thịt mềm, ít xơ giúp các món chế biến có độ sánh mịn và giữ được hương thơm tự nhiên.
Là giống cây ăn trái gắn bó với đời sống sản xuất của người dân xã Trung Thành, xoài cát núm có mùa chính vụ vào tháng 4-5, mùa muộn kéo dài từ tháng 7-9 và mùa nghịch rơi vào khoảng tháng 11 đến tháng 1 năm sau. Mỗi khi bước vào mùa thu hoạch, không khí tại các nhà vườn lại trở nên nhộn nhịp.
Các gia đình thường huy động nhiều thành viên cùng tham gia hái quả, lựa xoài và đóng gói. Người lớn đảm nhận việc thu hoạch trên cây, những người còn lại phân loại, xếp xoài vào sọt tre, đậy giấy báo bên trên rồi chuyển ra ngoài cho thương lái thu mua. Trên những con đường nhỏ len lỏi qua vườn xoài, hình ảnh người già, trẻ nhỏ cùng nhau phụ giúp công việc đã trở nên quen thuộc mỗi mùa quả chín.
Sau khi thu hoạch, xoài được phân loại theo kích thước, độ già cũng như hình thức bên ngoài. Những quả nguyên vẹn, không bị dập nát được ưu tiên đưa ra thị trường. Việc thu hái cẩn thận, tránh va đập giúp giữ chất lượng quả trong quá trình vận chuyển và tiêu thụ.
Xoài cát núm là loại trái cây dân dã nhưng có sức hấp dẫn riêng. Ảnh: Thời báo Văn học Nghệ thuật
Khi chọn mua, người tiêu dùng nên ưu tiên những quả có dáng dẹt đặc trưng, vỏ căng, không bị trầy xước, dập nát hay có dấu hiệu thối hỏng. Nếu thích ăn xanh, nên chọn quả già, cầm chắc tay, vỏ xanh tươi để thịt có độ giòn và vị chua béo rõ nét.
Với xoài chín, nên chọn quả chuyển màu vàng chanh, có mùi thơm tự nhiên, khi ấn nhẹ cảm nhận được độ mềm vừa phải nhưng không nhũn; tránh mua quả có vỏ nhăn nheo, xuất hiện nhiều đốm thâm hoặc rỉ nước.
Sau khi mua về, xoài xanh có thể để ở nơi thoáng mát cho chín tự nhiên, còn xoài chín nên bảo quản trong ngăn mát tủ lạnh và sử dụng sớm để giữ trọn hương vị. Với đặc điểm quả dẹt, hạt mỏng, ít xơ cùng khả năng thưởng thức ở cả lúc xanh lẫn khi chín, xoài cát núm là thức quà dân dã mang sức hấp dẫn riêng, góp phần làm phong phú thêm các loại trái cây đặc sản của vùng đất Vĩnh Long.
