LTS: Hàng loạt vụ ngộ độc, phát hiện thực phẩm giả, thực phẩm bẩn thời gian qua tiếp tục gióng lên hồi chuông về câu chuyện an toàn thực phẩm. Sau hơn 15 năm thi hành, Luật An toàn thực phẩm đang được đề xuất sửa đổi trong bối cảnh nhiều bất cập về quản lý, hậu kiểm và kiểm soát thực phẩm online bộc lộ rõ. Tuyến bài Sửa đổi Luật An toàn thực phẩm - Bảo vệ người dân khỏi “ma trận” thực phẩm bẩn của Đời sống & Pháp luật ghi nhận thực trạng, phân tích những “lỗ hổng” pháp lý và phản ánh các góc nhìn đa chiều nhằm đóng góp những ý kiến phân tích, góp ý, hướng tới một dự án luật sửa đổi toàn diện, đầy đủ, phù hợp với giai đoạn phát triển mới, thúc đẩy phát triển kinh tế xã hội và bảo vệ tốt hơn nữa sức khỏe cộng đồng.
Liên quan đến những nội dung Sửa đổi Luật An toàn thực phẩm (ATTP), PV ĐS&PL đã có cuộc trao đổi và ghi nhận những ý kiến đóng góp từ GS.AHLĐ Nguyễn Anh Trí, Đại biểu Quốc hội khóa XIV, XV, hiện là Chủ nhiệm Hội đồng tư vấn Giáo dục, Y tế, An sinh xã hội của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam TP Hà Nội - một người rất tâm huyết với vấn đề an toàn thực phẩm trong nhiều năm qua.
GS.AHLĐ Nguyễn Anh Trí, Đại biểu Quốc hội khóa XIV, XV, hiện là Chủ nhiệm Hội đồng tư vấn Giáo dục, Y tế, An sinh xã hội của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam TP Hà Nội. Nguồn ảnh: Báo Dân trí.
Đề xuất nâng cao hơn nữa, chặt chẽ hơn nữa việc làm xét nghiệm các mẫu thực phẩm trước khi đưa ra thị trường
ĐS&PL: Với tư cách một bác sĩ, chuyên gia về y tế và cũng là người đã có 2 khóa làm Đại biểu Quốc hội, Giáo sư nhận thấy Luật ATTP 2010 đã bộc lộ những bất cập gì sau 15 năm thực hiện?
GS.AHLĐ Nguyễn Anh Trí: Phải công bằng mà nói, Luật ATTP từ khi xây dựng đã khá chặt chẽ. Tuy nhiên, do sự phát triển của xã hội, phát triển của khoa học kỹ thuật, mở rộng thị trường, đặc biệt là xuất hiện các sàn thương mại điện tử thì đến nay, Luật đã bộc lộ khá nhiều bất cập.
Tôi thấy bất cập thứ nhất là, hiện nay có rất nhiều loại hình thực phẩm cả về số lượng và chủng loại, nguồn gốc cũng phong phú, đa dạng nên khó kiểm soát.
Thứ hai, nhu cầu của con người tăng lên, đòi hỏi phải có thực phẩm an toàn cao hơn. Điều này cũng tạo ra những áp lực cho vấn đề vệ sinh an toàn thực phẩm.
Thứ ba, sự phát triển của các sàn thương mại điện tử mở ra kênh mua bán mới: Khi đó người bán và người mua không trực tiếp gặp nhau, người mua không trực tiếp cầm miếng thịt, mớ rau để xem xét, lựa chọn mà hoàn toàn phó thác cho sự tín nhiệm, tin cậy của sàn và người bán, shipper.
Vì vậy, Luật ATPT 2010 đã bộc lộ những bất cập. Thế nên, trên thực tế thời gian qua đã liên tục xuất hiện các vụ việc mất vệ sinh ATTP gây hậu quả nghiêm trọng, dẫn đến ngộ độc thực phẩm.
Tất cả những điều đó, các cơ quan ban ngành liên quan đều có thể biết và cũng đã tìm nhiều cách để khắc phục nhưng các ngăn chặn còn mang tính cục bộ, vụ việc, không bài bài quy củ nên hiệu lực không cao.
Tôi được biết, Quốc hội đã có nhiều đoàn giám sát...nhưng việc giảm bớt những hậu quả như đã đề cập ở trên chưa được như mong muốn.
Cho nên, việc đưa Luật ATPT 2010 vào chương trình sửa đổi luật trong kỳ họp thứ 2, Quốc hội khóa XVI là rất đúng đắn và cần thiết.
ĐS&PL: Nghiên cứu về dự án luật sửa đổi lần này, ông ấn tượng với những điểm mới nào?
GS.AHLĐ Nguyễn Anh Trí: Dự thảo Luật sửa đổi đã được điều chỉnh nhiều lần, nhưng theo bản cập nhật của bản thân thì tôi khá tâm huyết với nội dung sửa luật liên quan đến vấn đề quản lý chuyển kiểm soát từng khâu riêng lẻ sang toàn chuỗi giá trị xuyên suốt từ trang trại đến bàn ăn, bao gồm sản xuất, chế biến, lưu thông và tiêu thụ.
Thực ra, nếu nói đây là điểm mới hẳn thì chưa thật chính xác. Bởi vấn đề kiểm soát này trong Luật ATTP 2010 cũng có đề cập, nhưng chưa sâu sắc. Thế nên trong lần sửa đổi này, tôi thấy phải làm thật sâu sắc.
Việc siết chặt hậu kiểm, đánh giá nguy cơ để chuyển đổi phương thức quản lý, tập trung kiểm tra, giám sát chất lượng khi thực phẩm đã lưu thông trên thị trường: Trong vấn đề vệ sinh ATTP, tôi cho rằng, cần phải có sự quản lý từ khâu đầu tới khâu cuối và đồng hành, cộng thêm hậu kiểm.
Tôi lấy ví dụ, xảy ra một vụ ngộ độc, thì việc lấy mẫu, kiểm tra… chính là hậu kiểm.
Nhưng trường hợp khi thực phẩm đang lưu thông trên thị trường, ví dụ thịt bày trên sạp để bán, giả sử mang về làm xét nghiệm, kiểm tra thì nhanh nhất cũng 1-2 tiếng đồng hồ, khả năng tẩu tán sản phẩm là lớn. Còn nếu phát hiện có vấn đề rồi tiêu hủy thì cũng thật lãng phí. Tại sao không kiểm soát chất lượng từ trước: Ngay từ lúc nuôi, cho ăn những gì, quá trình giết mổ ra sao?
Cần kiểm tra chặt chẽ quá trình từ sản xuất đến chế biến, lưu thông, tiêu thụ và có ưu tiên hậu kiểm. Theo tôi, kể cả khâu tiền kiểm, thức ăn để nuôi con lợn, con gà là những gì cũng phải kiểm tra, giám sát trong cả quá trình.
Việc này thực sự tốn kém. Nhưng xã hội đã qua giai đoạn thiếu thốn... Bây giờ, đời sống con người được nâng cao, vấn đề an toàn thực phẩm liên quan trực tiếp đến sức khỏe, tính mạng mỗi người, không chỉ ăn no, ăn đủ mà cần ăn ngon, ăn sạch. Có những thứ trực quan nhìn thấy được, ví dụ ăn một thứ kém vệ sinh bị phản ứng ngay như tiêu chảy, ngộ độc. Nhưng có những độc chất ăn vào thấy ngon lành mà thực tế lại tích lũy lâu năm gây ra hậu quả không thuốc men nào chữa được.
Vì thế, luật sửa đổi phải khắc phục được điều này. Tôi đề xuất nâng cao hơn nữa, chặt chẽ hơn nữa việc làm xét nghiệm các mẫu thực phẩm trước khi đưa ra thị trường. Việc này phải làm hết sức kỹ lưỡng.
Để làm được, cần tổ chức lại hệ thống xét nghiệm, kiểm tra tất cả các loại thực phẩm, có thể xây mới hoặc tận dụng các phòng xét nghiệm y khoa để phụ vụ cho công tác này.
Một điểm mới nữa mà tôi ấn tượng trong dự thảo luật sửa đổi là quản lý thương mại điện tử: Bổ sung hành lang pháp lý để kiểm soát chặt chẽ loại hình kinh doanh mới, đặc biệt là thực phẩm được rao bán trực tuyến trên mạng xã hội và các sàn thương mại điện tử.
Tôi mong sao phần này trong luật sửa đổi tới đây phải được làm rõ nét hơn, tính khả thi cao hơn. Tôi đặc biệt lưu ý, bán hàng trực tuyến không cấm nhưng phải có địa chỉ để truy xuất. Địa chỉ này phải được đăng ký, có cấp phép mới được bán hàng.
Thực tế, nhiều người bán kiểu "giăng bẫy" trên mạng xã hội, với những quảng cáo hấp dẫn, lôi cuốn khách mua hàng bằng được. Khi mua thì các shop online luôn khẳng định sản phẩm đúng như mô tả, sẽ đổi trả, sẽ hoàn tiền nếu nhận hàng không ưng ý. Nhưng nếu muốn đổi thật thì các chủ shop này luôn viện lý do, thậm chí cho AI trả lời các thắc mắc đến khi người mua phải tự chán nản thì thôi.
Nếu mua cái máy cạo râu hay quyển sách mà không dùng được, chúng ta có thể bỏ đi. Nhưng với thức ăn thì không làm như thế được.
Tôi đặc biệt muốn nhấn mạnh đến vai trò shipper trong việc quản lý thương mại điện tử. Tôi đề nghị shipper cũng cần phải được đăng ký, có tên tuổi, địa chỉ rõ ràng, không chỉ trên các sàn thương mại mà ngay cả việc bán hàng trên mạng xã hội.
Ví dụ thực phẩm tươi sống yêu cầu bảo quản chặt chẽ nhưng Shipper mang đi cả ngày, ôi thiu hỏng hóc… thì đó cũng là một trách nhiệm cần xem xét đến.
Tóm lại, cần phải coi Shipper là một khâu quan trọng trong vệ sinh an toàn thực phẩm.
Vấn đề truy xuất nguồn gốc lâu nay vẫn có nhưng bây giờ phải làm tinh nhuệ hơn, cao cấp hơn và áp dụng chuyển đổi số mới nhất vào các quá trình để truy xuất nguồn gốc, truy xuất nơi bán.
Luật Sửa đổi có thể đưa toàn dân tham gia vào quá trình giám sát thực phẩm bẩn và coi đây là một nhiệm vụ chính trị quan trọng
ĐS&PL: Cá nhân ông thấy đâu sẽ là điểm mấu chốt để “chặn” thực phẩm bẩn từ gốc?
GS.AHLĐ Nguyễn Anh Trí: Để làm tốt VSATTP, chặn thực phẩm bẩn thì đây là công việc của toàn dân, toàn xã hội và cả hệ thống chính trị phải vào cuộc.
Tôi đã tham gia nhiều cuộc giám sát về VSATTP, tôi thấy sốt ruột vô cùng về vấn đề này. Theo tôi, để người dân giám sát là tốt nhất.
Không có phát hiện gì bằng chính nhân dân. Vì vậy, tôi mong muốn Luật Sửa đổi có thể đưa toàn dân tham gia vào quá trình giám sát thực phẩm bẩn và coi đây là một nhiệm vụ chính trị quan trọng.
ĐS&PL: Theo ông, vì sao lại cần thiết quy về 1 đầu mối quản lý (cụ thể sẽ là Bộ Y tế)? Việc quy về 1 đầu mối có thể sẽ gây ra những xáo trộn nhất định, nhưng ông có niềm tin vào hiệu quả của việc này như thế nào trong nỗ lực chung vì những bữa ăn an toàn và sức khỏe toàn dân được đảm bảo?
GS Nguyễn Anh Trí: Trong toàn bộ quá trình này, VSATTP bản chất nằm từ ngoài ruộng rồi vào đến nhà máy sản xuất, ra chợ, rồi mới về đến mâm cơm. Nhưng nhiều việc đòi hỏi sự tinh tế thì Bộ Y tế làm được. Ví dụ, giao cho Bộ khác thì vấn đề chuyên môn y tế lại không làm được. các khâu khác thì có thể dùng máy móc, huy động toàn dân, nhưng cần phải có đầu mối nhưng chuyên môn về sức khỏe thì vẫn nên là Bộ Y tế.
Theo lộ trình tại Nghị quyết số 119/2026/UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội, dự án Luật ATTP (sửa đổi) đã được bổ sung vào Chương trình lập pháp năm 2026 và dự kiến trình Quốc hội xem xét, thông qua ngay tại Kỳ họp thứ 2, Quốc hội khóa XVI. Việc khẩn trương sửa luật từ đầu khóa cho thấy mối quan tâm đặc biệt về vấn đề sức khỏe của người dân.
Khẩn trương hoàn thiện hành lang pháp lý về vấn đề ATTP không chỉ bảo vệ tối đa sức khỏe, nâng cao tuổi thọ cho người dân Việt Nam, giảm gánh nặng viện phí cho hệ thống y tế mà còn tạo động lực mạnh mẽ để nông sản, thực phẩm sạch trong nước chuyển dịch bền vững, tự tin tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng toàn cầu. Tôi kỳ vọng sửa luật sớm để kịp sự phát triển tiến bộ của xã hội.
ĐS&PL: Trân trọng cảm ơn ông!
