Nỗi lo thực phẩm bẩn “bủa vây” dịp Tết đến: Bác sĩ khuyến cáo cách nhận biết, phòng tránh

Thịt nhiễm dịch, hóa chất độc hại len lỏi thị trường

Những ngày giáp Tết Nguyên đán, nhu cầu tiêu thụ thực phẩm tăng mạnh cũng là lúc nguy cơ mất an toàn thực phẩm gia tăng đáng báo động. Từ thịt nhiễm dịch, thực phẩm ngâm hóa chất đến giấy phép “mua bằng tiền”, hàng loạt vụ việc nghiêm trọng vừa bị phát hiện cho thấy mâm cỗ Tết của người dân đang đứng trước nhiều rủi ro trước "ma trận" thực phẩm bẩn.

Theo Bộ Y tế, mỗi năm cao điểm cuối năm và cận Tết luôn là “mùa làm ăn” của thực phẩm không rõ nguồn gốc. Lợi dụng tâm lý mua sắm số lượng lớn, nhiều cơ sở sẵn sàng đưa ra thị trường hàng kém chất lượng, thậm chí độc hại.

Chỉ trong năm 2024, ngành y tế đã kiểm tra hơn 350.000 cơ sở, phát hiện trên 22.000 cơ sở vi phạm an toàn thực phẩm, số cơ sở bị xử phạt tăng gần 3 lần so với năm trước.

Mới đây, Cục An toàn Thực phẩm, Bộ Y tế có văn bản gửi các Sở Y tế về việc tăng cường phòng ngừa ngộ độc thực phẩm dịp cuối năm.

Theo Cục An toàn Thực phẩm trong năm 2025, tình hình ngộ độc thực phẩm đã giảm về số vụ, số người mắc và số người tử vong so với năm 2024; Điều này cho thấy các cơ quan chức năng Trung ương và các địa phương đã tích cực triển khai các biện pháp kiểm soát an toàn thực phẩm, thanh tra, kiểm tra, xử lý nhiều vụ việc vi phạm quy định pháp luật liên quan đến an toàn thực phẩm.

Tuy nhiên, vẫn còn một số vụ ngộ độc thực phẩm lớn liên quan đến bếp ăn tập thể, bữa ăn gia đình, cơ sở dịch vụ ăn uống và thức ăn đường phố làm nhiều người mắc và phải nhập viện điều trị; Trong đó, một số trường hợp tử vong do ăn uống thực phẩm từ động vật, thực vật chứa độc tố tự nhiên (nấm độc, côn trùng, cây, quả rừng, thủy hải sản…); quá trình chế biến, bảo quản nguyên liệu, thực phẩm chưa đúng cách; ý thức chấp hành quy định pháp luật về điều kiện bảo đảm an toàn thực phẩm của một số cơ sở sản xuất, chế biến thực phẩm chưa nghiêm.

Đáng lo ngại, bước sang cuối năm 2025, đầu 2026, nhiều vụ việc nghiêm trọng tiếp tục bị phanh phui.

Đầu tháng 1/2026, cơ quan chức năng tỉnh Quảng Ninh đã bắt giữ CEO Công ty đồ hộp Hạ Long sau khi phát hiện hơn 130 tấn thịt lợn nhiễm dịch tả châu Phi, trong đó 1,7 tấn được dùng sản xuất patê cung ứng ra thị trường. Vụ việc khiến dư luận đặc biệt lo lắng bởi các sản phẩm đã tiêu thụ trong thời gian dài trước khi bị phát hiện.

Tại Phú Thọ, một đối tượng bị bắt khi đang tàng trữ gần 40 tấn thịt lợn bệnh trong kho đông lạnh để bán ra thị trường. Số thịt này không có giấy kiểm dịch, tiềm ẩn nguy cơ gây ngộ độc và lây lan dịch bệnh diện rộng .

Mới đây nhất, cuối tháng 1/2026, lực lượng chức năng TP HCM triệt phá một cơ sở đã ngâm khoảng 3.000 tấn thịt ốc trong hóa chất công nghiệp để tẩy trắng, bảo quản trước khi bán ra thị trường. Đáng chú ý, hoạt động này diễn ra trong nhiều năm mà không bị phát hiện .

Cơ quan chức năng cảnh báo một đường dây nhập dầu ăn dùng cho thức ăn chăn nuôi, sau đó “phù phép” thành dầu ăn cho người, phân phối cho quán ăn, bếp ăn tập thể. Hành vi này có thể gây tổn hại nghiêm trọng đến gan, thận nếu sử dụng lâu dài .

Đặc biệt nghiêm trọng là vụ án tại Cục An toàn thực phẩm (Bộ Y tế). Hai cựu Cục trưởng cùng nhiều cán bộ bị tuyên án, khởi tố vì nhận hàng chục tỷ đồng hối lộ để cấp khống giấy phép, hợp thức hóa hơn 10.000 sản phẩm thực phẩm chức năng giả, kém chất lượng.

Theo các chuyên gia đánh giá, trong bối cảnh nhu cầu tiêu dùng thực phẩm tăng mạnh trước Tết Nguyên đán Bính Ngọ 2026, an toàn vệ sinh thực phẩm trở thành vấn đề được xã hội đặc biệt quan tâm, không chỉ bởi nguy cơ ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe cộng đồng mà còn bởi tác động lâu dài tới niềm tin thị trường và ổn định đời sống dân sinh.

Cách nhận biết và phòng tránh ngộ độc thực phẩm

TS.BS Nguyễn Trung Nguyên, Giám đốc Trung tâm Chống độc (Bệnh viện Bạch Mai) cho biết, Tết Nguyên đán đang đến gần, kéo theo mùa lễ hội đầu năm với tần suất ăn uống, liên hoan tăng cao. Đây cũng là thời điểm nguy cơ ngộ độc thực phẩm luôn ở mức báo động, đòi hỏi người dân không được chủ quan trong lựa chọn và sử dụng thực phẩm.

Theo TS.BS Nguyễn Trung Nguyên, các ca ngộ độc thực phẩm dịp cuối năm và sau Tết thường xuất phát từ hai nhóm nguyên nhân chính.

Nhóm nguyên nhân thứ nhất đến từ chính thực phẩm. Đó là việc sử dụng các loại thực phẩm không rõ nguồn gốc xuất xứ, giá rẻ, không nhãn mác, quy trình sản xuất không đảm bảo và không có chứng nhận vệ sinh an toàn thực phẩm. Đáng lo ngại hơn, một số cơ sở sản xuất còn lạm dụng hoặc sử dụng phụ gia, hóa chất, phẩm màu độc hại để bảo quản, tạo màu sắc bắt mắt cho thực phẩm.

Bên cạnh đó, các loại thực phẩm chế biến sẵn nhưng không đảm bảo vệ sinh như đồ ăn handmade, thức ăn đường phố, món ăn chế biến tại chỗ ở những cơ sở không đủ điều kiện an toàn thực phẩm cũng tiềm ẩn nguy cơ cao nhiễm vi khuẩn gây bệnh như Salmonella, E.coli…

Nhóm nguyên nhân thứ hai xuất phát từ thói quen của người tiêu dùng. Việc bảo quản thực phẩm không đúng cách khiến thức ăn dễ ôi thiu, nhiễm khuẩn; tích trữ quá nhiều thực phẩm trong thời gian dài dẫn đến hư hỏng; tham gia nhiều bữa tiệc liên tiếp, ăn uống không kiểm soát, kết hợp nhiều loại thực phẩm cùng lúc… đều có thể làm gia tăng nguy cơ ngộ độc.

Theo chuyên gia chống độc, ngộ độc thực phẩm có thể gây ra các triệu chứng từ nhẹ như buồn nôn, đau bụng, tiêu chảy đến những biến chứng nặng nề như suy gan, suy thận, thậm chí đe dọa tính mạng. Trẻ nhỏ, người cao tuổi và phụ nữ mang thai là những đối tượng dễ bị ảnh hưởng nhất, cần đặc biệt thận trọng.

Để phòng tránh nguy cơ ngộ độc thực phẩm trong dịp cuối năm, Tết và mùa lễ hội, TS.BS Nguyễn Trung Nguyên khuyến cáo người dân cần lựa chọn thực phẩm có nguồn gốc rõ ràng, ưu tiên mua tại các cơ sở uy tín, có chứng nhận an toàn thực phẩm. Trước khi mua, cần kiểm tra kỹ chất lượng thực phẩm, đảm bảo còn tươi, không có mùi lạ, không biến màu.

Người dân nên hạn chế sử dụng các loại thực phẩm đường phố không đảm bảo vệ sinh, đặc biệt là đồ ăn nhanh, chế biến tại chỗ, kinh doanh theo kiểu thời vụ, “chớp nhoáng”. Tuyệt đối không sử dụng rượu, bia không rõ nguồn gốc; tránh mua rượu tự nấu hoặc sản phẩm không có nhãn mác, thông tin xuất xứ rõ ràng.

Ngoài ra, việc bảo quản thực phẩm đúng cách, thực hiện nguyên tắc “ăn chín, uống sôi” là yêu cầu bắt buộc. Thức ăn thừa cần được đun lại, để nguội, cho vào hộp kín và bảo quản trong tủ lạnh; trước khi sử dụng phải đun nóng lại để hạn chế nguy cơ vi khuẩn xâm nhập và phát triển.

“Người dân không nên tích trữ quá nhiều đồ ăn trong tủ lạnh vì nguy cơ ôi thiu sẽ cao hơn so với việc nấu ăn từng bữa. Chỉ nên mua và chế biến vừa đủ dùng, bởi sau Tết hàng quán hoạt động trở lại khá sớm. Đồng thời, cần ăn uống có kiểm soát, tránh ăn cùng lúc những thực phẩm kỵ nhau để giảm nguy cơ ngộ độc”, TS.BS Nguyễn Trung Nguyên nhấn mạnh.

Cũng theo vị chuyên gia này, để ngăn chặn ngộ độc thực phẩm dịp cao điểm, ngoài ý thức của người dân, các cơ quan chức năng cần tăng cường kiểm tra, giám sát hoạt động sản xuất, kinh doanh thực phẩm. Doanh nghiệp phải tuân thủ nghiêm các quy định về an toàn thực phẩm và nâng cao trách nhiệm xã hội trong việc cung cấp thực phẩm sạch.

“An toàn thực phẩm không chỉ là trách nhiệm của cơ quan quản lý mà cần sự chung tay của toàn xã hội. Mỗi người dân hãy tự bảo vệ sức khỏe bản thân và gia đình bằng cách tiêu dùng thông minh, có ý thức, đừng để những bữa tiệc vui cuối năm trở thành nỗi ám ảnh vì những sự cố đáng tiếc”, TS.BS Nguyễn Trung Nguyên chia sẻ.

Về xử trí khi nghi ngờ ngộ độc thực phẩm, chuyên gia chống độc khuyến cáo cần lập tức ngừng sử dụng loại thực phẩm nghi ngờ và theo dõi sát các triệu chứng. Với các trường hợp nhẹ như buồn nôn, đau bụng, tiêu chảy, người bệnh cần uống nhiều nước, có thể bổ sung dung dịch điện giải để tránh mất nước, ăn thức ăn dễ tiêu như cháo, giữ ấm cơ thể và tuyệt đối không tự ý dùng thuốc.

Nếu người bệnh nôn nhiều, không thể uống nước hoặc xuất hiện các dấu hiệu nghiêm trọng như tiêu chảy liên tục, co giật, khó thở, rối loạn ý thức…, cần nhanh chóng đưa đến cơ sở y tế gần nhất để được cấp cứu kịp thời.