Làng đại khoa bên dòng sông Mã
Vốn có tên là làng Nguyệt Nổ, vào năm 1680 làng được đổi tên lại là làng Nguyệt Viên (xã Hoằng Quang, thành phố Thanh Hóa cũ). Xưa kia, làng Nguyệt Viên nổi tiếng ở xứ Thanh, được nhiều người biết đến là “làng khoa bảng” hay “làng đại khoa”.
Theo lý giải của nhiều đời, Nguyệt Viên có nghĩa là trăng đến độ tròn nhất - tên gọi hàm chứa sự thanh cao, viên mãn.
Ngôi làng cổ là vùng đất hội tụ bao thế hệ tinh anh, nhìn ra phía xa có cửa Lạch Trào nơi nhiều con nước hợp lưu. Ngược dòng sông Mã về phía Tây Bắc không xa, có núi Hàm Rồng chầu về, có núi Ngọc sừng sững như đài tháp bút.
Sử sách ghi lại, tại các chiều đại phong kiến Việt Nam xưa, việc có đến 18 người đỗ đầu trong các kỳ thi tuyển là điều hiếm gặp tại một làng quê trên dải đất hình chữ "S" này.
Nguyệt Viên mười tám ông nghè
Ông cỡi ngựa tía, ông che tán vàng.
Cũng chẳng biết tự khi nào, truyền thống học tập của ngôi làng cổ này đã vang danh khắp nơi, được dân gian ca tụng với hai câu thơ trên.
Hương ước của làng Nguyệt Viên trong nhiều thời đại phong kiến còn được lưu giữ, đã đề cao sự học và khuyến khích việc học hành.
Đình làng Nguyệt Viên nơi lưu giữ danh sách và tôn vinh những người con trong làng đỗ đạt.
Theo khoán ước của làng được soạn lại năm Bảo Đại thứ 9 (năm 1934) còn quy định rõ từng điều khoản ưu tiên với người đang đi học, đề cao trọng vọng và có những ưu đãi đặc biệt với người đã đỗ đạt... Những người con quê hương đã thành danh, làm quan ở xứ người, cũng phải có trách nhiệm, hỗ trợ và có sự quan tâm trở lại với sự nghiệp khuyến học, khuyến tài của làng.
Ngoài ra, vẻ đẹp của người con trai cũng được quy kết vào việc có thành công trong khoa cử hay không. Muốn được tôn vinh, mến mộ, đấng nam nhi ở đây phải là người chuyên tâm đèn sách, thông thạo kinh sử, trí tuệ.
Người đỗ đại khoa cuối cùng trong nền giáo dục phong kiến Việt Nam là cụ Lê Viết Tạo - chính là người con của làng Nguyệt Viên (sau khi đậu tú tài và giải nguyên, đến kỳ thi Hội năm Kỷ Dậu 1909, ông đậu tiến sĩ, được triều đình nhà Nguyễn bổ nhiệm làm Thừa phái bộ Hình, rồi dần thăng các chức: Hàn lâm viện thừa chỉ, Quang lộc tự khanh).
Nhiều người dân nơi làng bảng khoa còn có quan niệm rằng, ngoài yếu tố truyền thống thì vị trí, hình sông cũng góp phần đến sự đỗ đạt của biết bao thế hệ làng Nguyệt Viên.
Sự học vẫn ngày đêm cuộn chảy
Theo báo Dân trí, sự học nơi làng quê Nguyệt Viên đã trở thành truyền thống như dòng sông Mã vẫn ngày đêm cuộn chảy, bồi đắp tinh hoa cho các thế hệ người con Nguyệt Viên.
Chỉ tính riêng từ Cách mạng Tháng 8/1945, đến nay, làng Nguyệt Viên đã có hàng trăm người được phong học hàm, học vị giáo sư, tiến sĩ và đỗ thạc sĩ.
Ở Nguyệt Viên có nhiều dòng họ, nhưng nổi danh khắp cả nước về sự thành đạt nhờ con đường học vấn là dòng tộc Lê Viết. Từ xưa đến nay, đây là dòng tộc luôn đóng góp nhiều nhân tài nổi tiếng cho đất nước.
Các giáo sư, tiến sĩ nổi tiếng có những đóng góp to lớn cho khoa học, nghiên cứ, giảng dạy của dòng tộc như: Lê Viết Lân, Lê Viết Ly, Lê Viết Bình, Lê Viết Kim Phượng, Lê Viết Khuyến, Lê Viết Dư Khương... Không chỉ vậy, nhiều người hiện đang công tác, giảng dạy tại các trường đại học của nước ngoài.
Phát huy truyền thống hiếu học của cha anh, nhiều năm qua, công tác khuyến học, khuyến tài ở Nguyệt Viên luôn phát triển mạnh, trở thành điển hình cho phong trào khuyến học tại Thanh Hóa.
Trong đó, trên cơ sở kế thừa những hương ước xưa kia, bản quy ước mới của làng văn hóa Nguyệt Viên quy định rõ những yếu tố bảo đảm cho phong trào học tập của các thế hệ học sinh.
Hàng năm, mỗi gia đình nơi đây đều tự nguyện đóng góp, xây dựng quỹ khuyến học ngày càng lớn mạnh. Ngoài quỹ khuyến học của làng, các dòng họ cũng có quỹ khuyến học riêng... Những người con của làng thành đạt cũng hỗ trợ cho sự nghiệp giáo dục địa phương.
Những thế hệ trẻ hôm nay của làng Nguyệt Viên vẫn luôn tiếp bước cha anh, phát huy truyền thống chói ngời trong học tập. Ảnh: Dân trí
Cùng với truyền thống gia đình, dòng họ là sự quan tâm của cộng đồng, đã tạo nên một “thương hiệu” về sự học cho ngôi làng Nguyệt Viên.
Sự học nơi đây như dòng sông Mã vẫn ngày đêm cuộn chảy. Những thế hệ trẻ hôm nay của làng Nguyệt Viên vẫn luôn tiếp bước cha anh, phát huy truyền thống chói ngời trong học tập.
