Không chỉ là nơi phát tích của dòng họ Vũ tại Việt Nam, ngôi làng cổ kính này còn được biết đến với những danh xưng đầy tự hào như "Làng tiến sĩ", "Làng khoa bảng" hay "Tiến sĩ sào" (tổ chim tiến sĩ) – nơi ươm mầm cho những tài năng kiệt xuất của đất nước.
Đường vào làng Mộ Trạch.
Truyền thống khoa bảng "Nhất gia bán thiên hạ"
Lịch sử khoa bảng của làng Mộ Trạch là một bảng thành tích vô tiền khoáng hậu. Từ thế kỷ XIV đến thế kỷ XVIII, làng đã sản sinh ra 36 vị tiến sĩ và 1 trạng nguyên. Trong đó, dòng họ Vũ chiếm ưu thế với 29 vị, còn lại là các vị thuộc họ Lê, họ Nhữ và họ Nguyễn.
Đáng chú ý, tại khoa thi Bính Thân (1656), trong 6 tiến sĩ của cả nước thì riêng Mộ Trạch đã chiếm tới 3 người. Chính sự học uyên thâm này đã khiến vua Tự Đức phải ban lời khen tặng: "Nhất gia bán thiên hạ" (Một làng bằng nửa thiên hạ).
Sự thông tuệ của người dân nơi đây không chỉ dừng lại ở kinh sử mà còn trải rộng trên nhiều lĩnh vực. Mộ Trạch là quê hương của những bậc kỳ tài như Trạng Chữ Lê Nai, Trạng Toán Vũ Hữu, Trạng Cờ Vũ Huyên, Trạng Vật Vũ Phong và Trạng Chạy Vũ Cương Trực. Tên tuổi của các bậc hiền tài này hiện vẫn được lưu danh trang trọng trên 18 văn bia tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám và đầy đủ 36 vị tại Văn Miếu Mao Điền.
Cổng làng Mộ Trạch.
Bên cạnh nỗ lực tự thân, người dân nơi đây vẫn lưu truyền đức tin về mạch nguồn linh thiêng từ giếng làng không bao giờ cạn. Họ tin rằng chính tinh hoa đất trời hội tụ trong nguồn nước ấy đã góp phần hun đúc nên những trí tuệ "học một biết mười".
Tiếp nối mạch chữ
Phát huy truyền thống "Tiền làng Đọc, thóc làng Nhữ, chữ làng Chằm" (tên gọi khác của làng Mộ Trạch), thế hệ con cháu hôm nay vẫn đang viết tiếp những trang sử vàng. Với tinh thần học để thoát nghèo và làm rạng danh tổ tiên, làng Mộ Trạch ngày nay đã có thêm nhiều tiến sĩ mới, công tác tại các bộ, ngành và đạt được những thành tựu vang dội trên trường quốc tế.
Đình làng Mộ Trạch.
Nhiều người con của làng đã khẳng định trí tuệ Việt tại các cường quốc như: Tiến sĩ Vật lý Đỗ Khắc Thịnh (Nhật Bản), Tiến sĩ Văn học Đặng Vũ Phương Nghi (Pháp), hay Tiến sĩ Hóa học Vũ Đàm – người được Tổng thống Mỹ mời phụ trách thẩm định bằng sáng chế tại Cục Phát minh và Sáng chế Hoa Kỳ khi mới ngoài 30 tuổi. Bên cạnh đó, xu hướng du học tại Hàn Quốc và Nhật Bản cũng đang được thế hệ trẻ trong làng lựa chọn để mở mang kiến thức.
Hàng năm, từ mùng 7 đến mùng 9 tháng Giêng, lễ hội truyền thống làng Mộ Trạch lại được tổ chức trang trọng. Đây không chỉ là dịp để tri ân công đức tiền nhân mà còn là lời nhắc nhở thế hệ mai sau giữ gìn và phát huy "mạch chữ" xứ Đông, để danh tiếng của ngôi làng tiến sĩ mãi mãi tỏa sáng.
Cổng tam quan mới kiến tạo của đền thờ Tổ dòng họ Vũ.
