Trong thế giới võ hiệp của cố nhà văn Kim Dung, Dịch cân kinh luôn được xem là võ học chí cao chí thượng, xuất hiện như một truyền kỳ trong các tác phẩm lớn như Thiên long bát bộ, Tiếu ngạo giang hồ và Lộc đỉnh ký. Mỗi lần nhắc đến môn công phu này, người đọc không thể quên những kỳ tích gần như nghịch thiên cải mệnh mà nó mang lại cho các nhân vật trong truyện.
Trong Tiếu ngạo giang hồ, Lệnh Hồ Xung từng bị trọng thương đến mức cận kề cái chết, vậy mà vẫn có thể hồi sinh nhờ Dịch cân kinh. Ở Thiên long bát bộ, Du Thản Chi vô tình luyện được môn này, từ một kẻ vô danh tiểu tốt vươn lên hàng cao thủ võ lâm. Cũng chính trong tác phẩm ấy, Vô Danh thần tăng nhờ công lực Dịch cân kinh thâm hậu mà có thể bình thản tiếp nhận một chưởng toàn lực của Tiêu Phong mà không hề bị tổn thương.
Lệnh Hồ Xung (Lý Á Bằng) trong phim Tiếu ngạo giang hồ 2001.
Theo miêu tả, sự tinh diệu của Dịch cân kinh nằm ở chỗ nó bao trùm toàn bộ kinh mạch trong cơ thể, dung hòa khí huyết với tinh thần và ngũ tạng. Nội lực vận hành liên tục, không tán không đoạn; khí sinh từ trong, huyết lưu bên ngoài, tạo nên một trạng thái tuần hoàn tự nhiên và bền bỉ. Khi đã luyện thành, nội lực phát sinh tùy theo tâm niệm, giống như con thuyền trôi theo sóng lớn: sóng dâng thì thuyền nâng, sóng hạ thì thuyền hạ, không cần gắng sức mà vẫn ung dung tự tại.
Chính vì vậy, Dịch cân kinh được xem là đỉnh cao của nội công. Người luyện thành có thể ứng biến linh hoạt trước mọi đối thủ, bất kể mạnh hay yếu, luôn nắm thế chủ động như thuyền thuận nước. Kim Dung từng nhấn mạnh rằng suốt hàng trăm năm, môn công phu này chỉ truyền cho bậc kỳ nhân có đủ kỳ duyên; ngay cả đệ tử ưu tú của Thiếu Lâm nếu thiếu phúc phận cũng không được tiếp cận.
Trong Thiên long bát bộ, Cưu Ma Trí vì cưỡng ép tu luyện nên rơi vào cảnh tẩu hỏa nhập ma.
Tuy nhiên, Kim Dung lại dành nhiều ưu ái cho Phương Chứng đại sư trong Tiếu ngạo giang hồ. Không chỉ lĩnh hội trọn vẹn Dịch cân kinh, vị cao tăng này còn đạt đến cảnh giới xuất thần nhập hóa với tuyệt kỹ Thiên thủ Như Lai chưởng.
Vẻ ngoài giản dị, nội lực thâm sâu
Theo mô tả trong truyện, Phương Chứng chỉ là một lão tăng dáng người thấp bé, gương mặt khắc khổ, tuổi tác khó đoán. Ngoại hình ấy hoàn toàn không tương xứng với vị thế chưởng môn Thiếu Lâm lừng lẫy giang hồ. Thế nhưng ẩn sau dáng vẻ bình thường đó là công lực siêu phàm và tâm cảnh rộng lớn hiếm ai sánh kịp.
Phương Chứng đại sư có thể dễ dàng đánh bại những cao thủ mạnh mẽ, nhưng ông lại không bao giờ lạm dụng sức mạnh của mình.
Sở hữu Dịch cân kinh cùng Thiên thủ Như Lai chưởng, Phương Chứng đủ sức khắc chế những đại cao thủ như Nhậm Ngã Hành. Dẫu vậy, ông rất hiếm khi xuất thủ, luôn ưu tiên giải quyết mọi việc bằng trí tuệ và lòng từ bi thay vì bạo lực.
Lòng từ bi trong những lựa chọn sinh tử
Phương Chứng luôn đặt đại cục và hòa khí võ lâm lên hàng đầu. Khi Nhậm Doanh Doanh cõng Lệnh Hồ Xung đang hấp hối lên Thiếu Lâm cầu cứu, dù biết nàng là Thánh cô của ma giáo và có liên quan đến cái chết của nhiều đệ tử, ông vẫn quyết định ra tay cứu người. Điều kiện duy nhất là Doanh Doanh tạm lưu lại chùa, nhằm tránh xung đột giữa hai phe chính – tà bùng nổ.
Vì mong muốn giữ yên giang hồ, Phương Chứng đề xuất giải quyết ân oán bằng ba hiệp tỷ thí. Thậm chí, vì cứu Dư Thương Hải, ông sẵn sàng đỡ trọn một chiêu của Nhậm Ngã Hành, chấp nhận thất bại mà không hề oán thán.
Trí tuệ hơn người và vai trò định hướng võ lâm
Không chỉ là một võ tăng, Phương Chứng còn là bậc trí giả nhìn xa trông rộng. Ông sớm nhận ra dã tâm của Nhạc Bất Quần và Tả Lãnh Thiền, từ đó kín đáo nhắc nhở Lệnh Hồ Xung đề phòng hai kẻ đầy tham vọng này.
Khi Lệnh Hồ Xung trở thành chưởng môn phái Hằng Sơn, Phương Chứng cùng Xung Hư hết lòng ủng hộ, mong chàng đủ sức thống lĩnh Ngũ Nhạc kiếm phái, duy trì chính đạo. Trước mối đe dọa từ Nhậm Ngã Hành, ông thậm chí chấp nhận truyền lại Dịch cân kinh cho Lệnh Hồ Xung, nhưng khéo léo ẩn danh dưới lời nhắn của Phong Thanh Dương.
