Từ bản Hiến pháp đầu tiên đến khát vọng vươn mình: "Mục tiêu cao cả phục vụ Nhân dân, vì sự phát triển của đất nước"

Từ Hiến pháp năm 1946 đến văn hóa thượng tôn pháp luật

Những ngày này, nhiều hoạt động có ý nghĩa diễn ra trên cả nước hướng tới kỷ niệm 80 năm Ngày Quốc hội thông qua Hiến pháp đầu tiên (9/11/1946 - 9/11/2026). Trong căn nhà nhỏ yên bình ở phường Ô Chợ Dừa, Hà Nội, TS. Bùi Ngọc Thanh, nguyên Chủ nhiệm Văn phòng Quốc hội đã dành cho PV Tạp chí Đời sống và Pháp luật một cuộc trò chuyện sâu sắc, thân tình khi nhìn lại ý nghĩa của bản Hiến pháp đầu tiên và những khát vọng trong kỷ nguyên vươn mình của dân tộc. Ông là một trong những người có nghiên cứu chuyên sâu về Quốc hội và các hoạt động của Quốc hội Việt Nam thông qua nhiều bài viết, công trình nghiên cứu. 

Ông khẳng định từ đầu buổi nói chuyện bằng chất giọng đầy khẳng khái: "Tất cả những nỗ lực lập pháp của Quốc hội đều nhằm mục tiêu cao cả phục vụ Nhân dân, vì sự phát triển của đất nước Việt Nam".

Nhìn lại lịch sử 80 năm trước, ngày 9/11/1946, tại Nhà hát Lớn Hà Nội, Quốc hội khóa I nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa đã biểu quyết thông qua bản Hiến pháp đầu tiên trong lịch sử dân tộc, ông Thanh cho rằng, sau 80 năm, khi đất nước bước vào kỷ nguyên vươn mình bứt phá với yêu cầu cấp thiết về đổi mới tư duy lập pháp, những giá trị cốt lõi của Hiến pháp năm 1946 vẫn là “ngọn đuốc soi đường” để hoàn thiện Nhà nước pháp quyền XHCN, khơi thông các nguồn lực, mở đường cho sự phát triển thịnh vượng của đất nước. 

"Giữa muôn vàn thử thách của một chính quyền cách mạng còn non trẻ, nhưng trong năm 1946, Quốc hội vẫn tổ chức được 2 kỳ họp với những công việc lớn lao có nghĩa nghĩa lịch sử trọng đại, hào hùng, trong đó có sự ra đời của bản Hiến pháp đầu tiên của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. 

Khi việc thượng tôn pháp luật trở thành một giá trị văn hóa thì luật pháp mới thực sự đi vào đời sống và sống trong đời sống.

TS. Bùi Ngọc Thanh

Những quy định cơ bản của Hiến pháp năm 1946 đã được kế thừa và phát triển qua các Hiến pháp năm: 1959, 1980, 1992 và 2013 (cùng những sửa đổi, bổ sung năm 2025), trải qua 80 năm nhưng những nội dung cốt lõi của Hiến pháp đầu tiên vẫn vẹn nguyên giá trị lịch sử, vẫn thể hiện rất rõ tầm nhìn chiến lược của Quốc hội đầu tiên - Quốc hội nhiệm kỳ khóa I", TS.Bùi Ngọc Thanh nhìn nhận.

Về văn hóa thượng tôn pháp luật, ông Thanh cho rằng, chúng ta có thể dùng chế tài để ngăn ngừa những hành vi vi phạm, nhưng để xây dựng một xã hội có trách nhiệm thì cần tuyên truyền, giáo dục để người dân hiểu biết và tôn trọng pháp luật chứ không đơn thuần là xử phạt.

"Phải tuyên truyền, giáo dục để người dân thấy pháp luật rất cần thiết để bảo vệ chính mình, bảo vệ người thân của mình, bảo vệ những giá trị chân thực.

Khi việc thượng tôn pháp luật trở thành một giá trị văn hóa thì luật pháp mới thực sự đi vào đời sống và sống trong đời sống", ông nói.

Đổi mới hoạt động lập pháp của Quốc hội

Trong câu chuyện đầy tâm huyết của mình, ông Thanh còn đặc biệt quan tâm đến sự đổi mới trong hoạt động lập pháp của Quốc hội thời gian qua. Ông cho rằng, mọi hoạt động nói chung, lập pháp nói riêng, Quốc hội thường xuyên đổi mới nhằm nâng cao chất lượng các đạo luật, đáp ứng yêu cầu của thực tiễn. Đổi mới lập pháp là một quá trình và có nhiều việc, nhưng TS.Bùi Ngọc Thanh nêu quan điểm: "Đổi mới trước tiên là phải xác định được tiêu chí của một đạo luật có chất lượng cao bao gồm cả tiêu chí hình thức và tiêu chí nội dung".

Theo ông Thanh, tiêu chí chất lượng về hình thức gồm: Bảo đảm tính thống nhất, đồng bộ trong cơ cấu một đạo luật và giữa đạo luật đó với hệ thống pháp luật hiện hành. Phải bảo đảm tính chính xác cao, chặt chẽ, cách thể hiện phải rõ ràng và dễ hiểu.

Pháp luật không chỉ được sử dụng để siết chặt quản lý hoạt động kinh tế, xã hội mà phải chủ động mở đường khơi thông nguồn lực, thúc đẩy các mô hình kinh tế mới, sử dụng công nghệ mới, sáng tạo.

TS. Bùi Ngọc Thanh

Tiêu chí chất lượng về nội dung bao gồm: Phải thể hiện đúng đắn được ý chí và nguyện vọng của cử tri, của Nhân dân, ý chí và nguyện vọng đó phải phù hợp với điều kiện kinh tế - xã hội khách quan trong thời gian hiệu lực thi hành; phải thể hiện đúng đường lối, chủ trương của Đảng; nội dung luật phải hợp hiến, hợp pháp. Các quan hệ xã hội mà luật điều chỉnh phải phù hợp, đúng với mục đích đề ra cho dự án luật; phải rõ ràng, minh bạch, ổn định, có thể dự đoán được tuổi thọ của luật và phải phù hợp với điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên.

TS.Thanh đánh giá, các nhiệm kỳ khóa XV và XVI, đổi mới mạnh mẽ nhất là đổi mới tư duy lập pháp, chuyển từ trọng tâm tư duy làm luật phục vụ quản lý, điều hành sang tư duy kiến tạo và phát triển. Pháp luật không chỉ được sử dụng để siết chặt quản lý hoạt động kinh tế, xã hội mà chủ động mở đường khơi thông nguồn lực, thúc đẩy các mô hình kinh tế mới, sử dụng công nghệ mới, sáng tạo. Chấm dứt tư duy “không quản được thì cấm”, hạn chế tối đa đi đến chấm dứt việc ban hành các quy định tạo thêm thủ tục hành chính rườm rà, vô hình chung làm khó cho người dân và doanh nghiệp. Triệt để phân cấp, phân quyền theo tinh thần, “địa phương quyết, địa phương làm, địa phương chịu trách nhiệm”. Tiếp tục xác định rõ ranh giới giữa thẩm quyền lập pháp, hành pháp và tư pháp trong hoạt động pháp luật.

Từ khi Quốc hội khóa XIV xây dựng được Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật thì quy trình xây dựng luật mới được xác định rõ ràng, rành mạch. Theo Luật này, quy trình gồm 6 công đoạn, trong đó, 5 công đoạn đầu (xây dựng chương trình; soạn thảo luật; thẩm tra; Ủy ban Thường vụ Quốc hội cho ý kiến; thảo luận, tiếp thu, chỉnh lý và thông qua) đều là những công việc gian nan, phức tạp. Đây là loại công việc liên quan đến rất nhiều cơ quan trong bộ máy nhà nước từ lập pháp đến hành pháp và tư pháp. Trước đây có tình trạng, có dự án luật kéo dài cả năm, thậm chí có dự án luật vắt từ nhiệm kỳ trước sang nhiệm kỳ sau...

Trước tình hình đó, lãnh đạo Quốc hội đã chủ động kết nối tất cả các công đoạn với nhau trong một khung thời gian nhất định. Đặc biệt là Kế hoạch số 81 ngày 5/11/2021 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội nhằm triển khai kết luận số 19-KL/TW của Bộ Chính trị về định hướng xây dựng luật pháp .Theo kế hoạch đó, các cơ quan chịu trách nhiệm từng công đoạn, từng dự án luật chủ động từ sớm, từ xa, đồng thời phải tuân thủ nghiêm ngặt khung thời gian cho phép và phải bảo đảm yêu cầu chất lượng cao. Vì vậy, tốc độ xây dựng luật đã được đẩy lên nhanh hơn, số lượng luật được ban hành nhiều hơn.

Cũng theo ông Thanh, hệ thống pháp luật đang có hiệu lực thi hành của nước ta được xây dựng trải qua nhiều giai đoạn có điều kiện kinh tế, xã hội khác nhau nên đã phát sinh những mâu thuẫn giữa một số luật được xây dựng trước với một số luật mới được xây dựng sau. Để xử lý tình huống này, Quốc hội khóa XV đã xây dựng và ban hành Nghị quyết số 206/2025/QH15, ngày 24/6/2025 về cơ chế đặc biệt mà Điều 1 của Nghị quyết đã chỉ rõ, “Nghị quyết này quy định về tiêu chí xác định, nguyên tắc, phương án, quy trình và trách nhiệm trong việc xử lý khó khăn, vướng mắc do quy định của pháp luật”. Thực thi Nghị quyết này, Quốc hội khóa XVI đã từng bước rà soát, sửa đổi, bổ sung một loạt các luật được ban hành ở các nhiệm kỳ trước. Đây cũng chính là một nội dung quan trọng trong việc tháo gỡ những điểm nghẽn về thể chế.

Trước đây, chương trình xây dựng pháp luật thường được tiến hành theo “quy trình”: tổng hợp sáng kiến pháp luật từ các chủ thể có quyền sáng kiến pháp luật, sau đó mỗi ngành, lĩnh vực có sáng kiến thì ít nhất có một dự án, ưu tiên những dự án cấp bách; tiếp tục xem xét, những ngành, lĩnh vực chưa có hoặc có ít luật sẽ được phân bổ tiếp...

Nay hệ thống pháp luật đã tương đối hoàn thiện (gồm Hiến pháp và trên 320 luật, bộ luật), song về số lượng luật vẫn chưa bao phủ được tất cả các ngành, các lĩnh vực và các hoạt động xã hội. Bởi vậy, Ủy ban thường vụ Quốc hội khóa XVI đã quyết định lập và ban hành kế hoạch số 64/KH-UBTVQH16 ngày 25/5/2026 nhằm triển khai kết luận số 17-KL/TW, ngày 02/4/2026 của Bộ Chính trị về Đề án định hướng pháp luật nhiệm kỳ Quốc hội khóa XVI. Tổng cộng có 192 nhiệm vụ lập pháp trọng tâm được xác định cho cả nhiệm kỳ khóa XVI.

Trong bản kế hoạch này, ông Thanh ấn tượng với 3 nội dung: Tiếp tục đổi mới tư duy xây dựng pháp luật, chuyển từ tư duy mệnh lệnh hành chính sang tư duy kiến tạo và phục vụ Nhân dân, khơi dậy phát triển kinh tế - xã hội giai đoạn 2026 - 2031; Giai đoạn trọng tâm: Tập trung hoàn thành hơn 70% (136/192) nhiệm vụ lập pháp trong hai năm đầu (2026 - 2027), trong đó có 113 nhiệm vụ cần nghiên cứu hoàn thành trong năm 2026; Nghiên cứu sửa đổi Hiến pháp nếu cần thiết.

"Hiện tại Quốc hội đang lần lượt xem xét sửa đổi, bổ sung hoàn thiện các luật có liên quan đến đất, đó là Luật Đất đai, Luật Nhà ở, Luật Kinh doanh bất động sản, Luật Đầu tư, Luật Đấu thầu, Luật Xây dựng... Sẽ tiếp tục sửa đổi, bổ sung hệ thống pháp luật theo ngành, lĩnh vực (các luật thuộc lực lượng vũ trang nhân dân; các luật về tam nông; các luật về giao thông, công nghiệp...). Nghĩa là Quốc hội quyết tâm thực thi nghiêm túc đầy đủ, trọn vẹn, có hiệu quả cao yêu cầu xây dựng và triển khai chiến lược hoàn thiện hệ thống pháp luật Việt Nam trong kỷ nguyên mới mà Nghị quyết Đại hội Đảng lần thứ XIV đã đề ra.

Với khí thế và tinh thần quyết tâm đó, Quốc hội khóa XVI bứt tốc ngay từ kỳ họp đầu tiên và kỳ họp không thường lệ thứ nhất. Ngoài nhiệm vụ xây dựng bộ máy nhà nước nhiệm kỳ mới và nhân sự cấp cao của bộ máy, Quốc hội còn xây dựng được 24 luật, bộ luật. Kỳ họp thứ Hai, Quốc hội sẽ thông qua 43 luật và xem xét lần đầu 4 dự án luật khác. Tất cả những nỗ lực lập pháp của Quốc hội nhằm mục tiêu cao cả phục vụ Nhân dân, vì sự phát triển của đất nước", TS. Bùi Ngọc Thanh nhấn mạnh.

Tháng 6/2012, Quốc hội nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam đã thông qua Luật số 14/2012/QH13 – Luật Phổ biến giáo dục pháp luật. Luật này chính thức có hiệu lực kể từ ngày 1/1/2013. Luật Phổ biến, giáo dục pháp luật ra đời đã quy định và khẳng định hơn nữa quyền được thông tin về pháp luật và trách nhiệm tìm hiểu, học tập pháp luật của công dân; nội dung, hình thức phổ biến, giáo dục pháp luật; trách nhiệm của cơ quan, tổ chức, cá nhân có thẩm quyền và các điều kiện bảo đảm cho công tác phổ biến, giáo dục pháp luật.

Tại Điều 8 của Luật quy định: "Ngày 09 tháng 11 hằng năm là Ngày Pháp luật nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Mục đích của ngày này là nhằm tôn vinh Hiến pháp và pháp luật, giáo dục ý thức thượng tôn pháp luật đối với cán bộ, công chức, viên chức, Nhân dân".