Kiến thức tốt chưa đồng nghĩa với năng lực làm việc tốt
Nhiều sinh viên ra trường có bằng cấp loại tốt, xuất sắc nhưng vẫn lúng túng khi đi làm, thậm chí gặp khó khăn khi bước vào môi trường doanh nghiệp. Theo các chuyên gia, khoảng cách giữa kiến thức trên giảng đường và năng lực làm việc thực tế không chỉ xuất phát từ chương trình đào tạo mà còn liên quan đến cách đánh giá người học, tư duy chạy theo điểm số và mức độ gắn kết giữa nhà trường với thị trường lao động.
Những năm gần đây, tỷ lệ sinh viên tốt nghiệp loại khá trở lên chiếm tỉ lệ lớn tại nhiều trường đại học, ngay cả những trường tốp đầu tỷ lệ sinh viên giỏi, xuất sắc cũng ở mức cao. Ảnh minh họa.
Nói về nguyên nhân những năm gần đây, PGS.TS. Nguyễn Anh Tuấn, Hiệu trưởng Trường Quốc tế, Đại học Quốc gia Hà Nội, cho rằng sự phát triển của trí tuệ nhân tạo (AI) đang làm bộc lộ rõ hơn những hạn chế vốn tồn tại trong đào tạo đại học.
Theo ông, AI đã nâng mặt bằng năng suất của nhiều công việc như tổng hợp tài liệu, xây dựng báo cáo hay phân tích cơ bản. Những nhiệm vụ trước đây có thể tạo ra sự khác biệt giữa người giỏi và người có năng lực trung bình, nay có thể được thực hiện bởi nhiều người nếu biết sử dụng công cụ phù hợp. Vì vậy, lợi thế của người lao động trong tương lai sẽ nằm nhiều hơn ở những năng lực mà máy móc khó có thể thay thế, đặc biệt là khả năng xác định vấn đề và đưa ra quyết định.
“Khoảng cách lớn nhất không nằm ở kiến thức. Nó nằm ở chỗ bài toán trên giảng đường đã được thiết kế sẵn, còn ngoài doanh nghiệp thì chưa”, PGS.TS. Nguyễn Anh Tuấn nhận định.
PGS.TS. Nguyễn Anh Tuấn, Hiệu trưởng Trường Quốc tế, Đại học Quốc gia Hà Nội. Ảnh: NVCC
Một thực tế được Hiệu trưởng Trường Quốc tế nhìn nhận thẳng thắng, trường đại học đo rất tốt kiến thức, nhưng đo rất khó năng lực ra quyết định. Tại trường có hơn 20.000 sinh viên đã tốt nghiệp, tỷ lệ có việc làm đúng chuyên ngành sau một năm trên 93%. Con số đó cho biết các em tìm được việc; nó chưa cho biết các em đi được bao xa sau đó.
Theo ông, đây cũng là những năng lực khó có thể đánh giá đầy đủ chỉ thông qua điểm số hoặc các bài kiểm tra có đáp án định sẵn.
Không thể chỉ coi trọng đầu vào, xem nhẹ chất lượng đầu ra
Ở góc độ khác, TS. Nguyễn Tùng Lâm, Phó Chủ tịch Hội Khoa học Tâm lý Giáo dục Việt Nam cho rằng những hạn chế trong đào tạo còn liên quan đến tư duy coi trọng điểm số, bằng cấp và thành tích hơn năng lực thực tế của người học.
Theo ông, tâm lý muốn sinh viên ra trường có bằng khá, giỏi xuất phát một phần từ mong muốn người học thuận lợi hơn khi tìm việc. Tuy nhiên, nếu nhà tuyển dụng chủ yếu căn cứ vào hồ sơ và bằng cấp mà chưa đánh giá đầy đủ năng lực thực tế, việc chạy theo điểm số có thể không phản ánh đúng chất lượng đào tạo.
TS. Nguyễn Tùng Lâm cho rằng cả cơ sở giáo dục và đơn vị tuyển dụng cần thay đổi cách tiếp cận, chú trọng đánh giá những gì người học thực sự làm được thay vì chỉ nhìn vào kết quả học tập trên giấy tờ.
Ông cũng lưu ý giáo dục đại học cần quan tâm đúng mức đến chất lượng đầu ra, thay vì tập trung quá nhiều vào khâu tuyển sinh. Theo ông, tuyển sinh đầu vào chỉ là bước khởi đầu; điều quan trọng hơn là người học có đáp ứng được chuẩn chương trình, chuẩn đào tạo sau quá trình học tập hay không.
“Phải coi trọng đầu ra chứ không phải coi trọng đầu vào, phải làm chuẩn đầu ra và chuẩn chương trình đào tạo”, TS. Nguyễn Tùng Lâm nhấn mạnh.
TS. Nguyễn Tùng Lâm, Phó Chủ tịch Hội Khoa học Tâm lý Giáo dục Việt Nam.
Theo chuyên gia, việc đánh giá người học cần được thực hiện theo những tiêu chí rõ ràng, nhất quán và nghiêm túc. Khi đã xây dựng chuẩn đánh giá, các cơ sở đào tạo cần thực hiện đúng chuẩn, tránh tình trạng áp dụng thiếu nhất quán hoặc linh hoạt theo hướng làm giảm yêu cầu về chất lượng.
Tuy nhiên, nghiêm túc trong đánh giá không đồng nghĩa với việc chỉ chú trọng sàng lọc người học. TS. Nguyễn Tùng Lâm cho rằng cần tạo cơ hội để sinh viên thi lại, học lại khi chưa đạt yêu cầu, qua đó khuyến khích người học tiếp tục hoàn thiện năng lực. Mục tiêu cuối cùng không phải là lấy được điểm số mà là thực sự đạt chuẩn kiến thức và kỹ năng trước khi được công nhận tốt nghiệp.
Bên cạnh đó, ông cho rằng chương trình đào tạo cần gắn kết chặt chẽ hơn với thị trường lao động. Nếu người học chủ yếu tiếp cận lý thuyết mà thiếu điều kiện thực hành, trải nghiệm tại doanh nghiệp hoặc cơ sở sản xuất, kiến thức có thể trở nên xa rời yêu cầu công việc.
“Với những ngành học đòi hỏi kỹ năng thực hành, trong trường hợp cơ sở đào tạo chưa có đủ điều kiện và công cụ cần thiết, việc phối hợp với doanh nghiệp, đơn vị sản xuất để tổ chức thực tập và đào tạo thực tế là một hướng cần được chú trọng. Qua quá trình này, sinh viên có cơ hội làm quen với môi trường làm việc, còn doanh nghiệp có điều kiện đánh giá trực tiếp năng lực của người học trước khi tuyển dụng”, ông Lâm cho hay.
Để thay đổi thực trạng trên, PGS Anh Tuấn cho biết, Trường Quốc tế, Đại học Quốc gia Hà Nội đã tổ chức những cuộc thi nhằm đánh giá năng lực sinh viên trên cùng một hệ tiêu chí. Theo ông, việc tổng hợp kết quả qua từng mùa thi có thể giúp nhà trường nhận diện những nhóm năng lực còn hạn chế ở sinh viên khối ngành kinh tế, quản lý, thay vì chỉ dựa vào cảm nhận chủ quan.
"Thay đổi cần hướng tới trước hết không nhất thiết là mở thêm học phần mới, mà có thể bắt đầu từ việc điều chỉnh chuẩn đầu ra và phương pháp đánh giá ở những học phần hiện có, chẳng hạn tăng tỷ trọng bài tập tình huống mở, yêu cầu sinh viên tự phân tích và đề xuất phương án giải quyết vấn đề", PGS Tuấn nhận định.
Tại Hội nghị Giáo dục đại học năm 2026, Bộ trưởng Bộ GD&ĐT nhấn mạnh sau thời gian chuyển đổi, mở rộng quy mô và tăng cường năng lực, giáo dục đại học đến lúc cần quan tâm nhiều hơn đến những chuyển biến về chất. Đặc biệt, một vấn đề lãnh đạo ngành giáo dục cho rằng cần được nhìn nhận thẳng thắn là sinh viên thực sự nỗ lực học tập hay chưa, đã “học thực chất” hay chưa.
Theo Bộ trưởng, nếu chuẩn đầu ra của một trường tốp đầu không cao hơn các trường khác, trong khi tỷ lệ sinh viên đạt loại xuất sắc lại cao, thì có thể người học không cần phải nỗ lực quá nhiều.
