Càng cận Tết Nguyên đán, các vụ phát hiện thực phẩm bẩn, thực phẩm không rõ nguồn gốc lại liên tiếp được cơ quan chức năng công bố. Trước thực trạng này, nhiều doanh nghiệp, tiểu thương băn khoăn: Nếu bị phát hiện vi phạm, mức xử lý pháp lý sẽ dừng ở đâu?
Trao đổi với Đời sống & Pháp luật, luật sư Hoàng Hà, Đoàn Luật sư TP Hồ Chí Minh cho biết, trong bối cảnh hiện nay, hành vi kinh doanh thực phẩm bẩn đang phải đối mặt với ba tầng trách nhiệm pháp lý hành chính, dân sự và hình sự, với mức độ ngày càng nghiêm khắc.
Theo Luật sư Hoàng Hà, dù Nghị định 46/2026/NĐ-CP đã được ban hành từ tháng 1/2026 với chế tài rất nặng, song Chính phủ đã ban hành Nghị quyết số 09/2026/NQ-CP về tạm ngưng hiệu lực và điều chỉnh thời hạn áp dụng Nghị định 46 trên, việc áp dụng nghị định này đang được tạm ngưng đến hết ngày 15/4/2026.
“Trong giai đoạn chuyển tiếp này, các hành vi vi phạm an toàn thực phẩm vẫn đang được xử lý theo khung pháp lý hiện hành, chủ yếu là Nghị định 115/2018/NĐ-CP, được sửa đổi, bổ sung bởi Nghị định 124/2021/NĐ-CP. Tuy nhiên, không vì thế mà mức xử phạt trở nên nhẹ”, luật sư nhấn mạnh.
Các vụ việc thực phẩm bẩn liên tiếp bị phát hiện đã khiến dư luận lo ngại
Phạt hành chính có thể gấp 7 lần giá trị thực phẩm bẩn
Theo phân tích của luật sư Hoàng Hà, chế tài hành chính hiện nay vẫn là biện pháp xử lý phổ biến nhất. Với các hành vi như sử dụng nguyên liệu không rõ nguồn gốc, nguyên liệu từ động vật chết do bệnh, hoặc thực phẩm có chứa chất cấm, mức phạt có thể lên tới 7 lần giá trị lô hàng vi phạm.
Tổ chức, doanh nghiệp bị phạt tối đa 200 triệu đồngBên cạnh tiền phạt, người vi phạm còn có thể bị:
Tước Giấy chứng nhận cơ sở đủ điều kiện an toàn thực phẩm từ 1–6 tháng; Đình chỉ một phần hoặc toàn bộ hoạt động sản xuất, kinh doanh; Tịch thu, tiêu hủy thực phẩm bẩn hoặc buộc thay đổi mục đích sử dụng.
“Không ít trường hợp, tiền phạt chỉ là phần nổi. Việc bị đình chỉ hoạt động ngay sát Tết có thể khiến cơ sở thiệt hại nặng nề hơn rất nhiều”, luật sư Hoàng Hà nói.
Luật sư Hoàng Hà cho biết, song song với xử phạt hành chính, người bán thực phẩm bẩn còn phải chịu trách nhiệm dân sự theo Bộ luật Dân sự 2015 và Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng 2023.
Nếu thực phẩm bẩn gây ngộ độc hoặc tổn hại sức khỏe, người vi phạm buộc phải bồi thường: Toàn bộ chi phí khám chữa bệnh, phục hồi sức khỏe; Thu nhập thực tế bị mất hoặc bị giảm sút; Tổn thất tinh thần cho nạn nhân.
Ngoài ra, doanh nghiệp còn phải thu hồi toàn bộ lô hàng vi phạm đã bán ra thị trường và công khai xin lỗi người tiêu dùng.
Hơn 3.000 tấn thịt ốc bươu được ngâm với hóa chất sản xuất xi măng bán ra thị trường từ năm 2021 được Công an TP.HCM phát hiện vào cuối tháng 1 vừa qua
Chưa kịp bán vẫn có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự
Một điểm nhiều người còn hiểu nhầm, theo luật sư Hoàng Hà, là chỉ khi thực phẩm được bán ra thị trường mới bị xử lý. Thực tế, pháp luật xử lý ngay từ khâu tàng trữ, vận chuyển.
“Chỉ cần lưu kho trong điều kiện mất vệ sinh, tàng trữ thực phẩm không có hóa đơn chứng từ, hoặc vận chuyển bằng phương tiện không bảo đảm, hành vi đã cấu thành vi phạm và bị xử phạt”, luật sư phân tích.
Đặc biệt, nếu thực phẩm chứa chất cấm, dù chưa tiêu thụ, người vi phạm vẫn có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự về tội tàng trữ, vận chuyển hàng cấm theo Điều 191 Bộ luật Hình sự.
Theo Luật sư Hoàng Hà, hành vi buôn bán thực phẩm bẩn sẽ bị truy cứu hình sự khi vượt ngưỡng vi phạm hành chính, thường rơi vào hai tội danh: Vi phạm quy định về an toàn thực phẩm (Điều 317 BLHS)Buôn bán hàng giả là lương thực, thực phẩm (Điều 193 BLHS).
Các dấu hiệu thường gặp gồm: Biết rõ thực phẩm có chất cấm, nguyên liệu nguy hiểm vẫn kinh doanh; Gây ngộ độc cho nhiều người hoặc làm chết người; Giá trị lô hàng hoặc số tiền thu lợi bất chính đạt ngưỡng luật định; Tái phạm hoặc tái phạm nguy hiểm.
Luật sư Hoàng Hà, Đoàn Luật sư TP Hồ Chí Minh
“Trong nhiều trường hợp, chưa cần có người ngộ độc, chỉ cần đủ yếu tố nguy hiểm cho xã hội là đã có thể bị khởi tố", luật sư cảnh báo.
Luật sư Hoàng Hà thẳng thắn nhận định, mức phạt tiền hiện nay, nếu so với lợi nhuận khổng lồ từ thực phẩm bẩn dịp Tết, vẫn chưa đủ sức răn đe đối với các đầu mối lớn.
“Với tiểu thương nhỏ, vài chục triệu đồng là rất lớn. Nhưng với các cơ sở sản xuất, phân phối thực phẩm bẩn quy mô lớn, mức phạt hành chính đôi khi chỉ bị coi là ‘chi phí rủi ro’. Trong khi đó, rủi ro pháp lý lớn nhất lại nằm ở khả năng đi tù và bị đóng cửa vĩnh viễn”, ông nhấn mạnh.
Để tránh rơi vào cảnh “tình ngay lý gian” trong các đợt kiểm tra cao điểm, luật sư Hoàng Hà khuyến cáo: Tuyệt đối không nhập hàng trôi nổi, thiếu hóa đơn chứng từ; Bảo quản thực phẩm đúng điều kiện vệ sinh, nhiệt độ; Ràng buộc rõ trách nhiệm an toàn thực phẩm trong hợp đồng với nhà cung cấp; Kiểm soát chặt hàng cận hạn, lỗi nhãn mác, hàng nhập khẩu thiếu nhãn phụ.
“Đoàn kiểm tra không nghe giải trình bằng lời, họ chỉ tin vào hồ sơ pháp lý. Giấy tờ đầy đủ chính là ‘lá chắn’ tốt nhất cho người kinh doanh chân chính”, luật sư Hà nói.
