Trong bối cảnh kỳ thi vào lớp 10 ngày càng áp lực, nhiều trường THCS đã triển khai công tác hướng nghiệp, phân luồng cho học sinh lớp 9 từ sớm nhằm giúp các em lựa chọn đúng hướng đi phù hợp với năng lực và sở trường. Tuy nhiên, ở độ tuổi này, học sinh vẫn chưa phát triển đầy đủ về tâm sinh lý và nhận thức xã hội, nên việc phân luồng không chỉ là trách nhiệm của nhà trường mà cần sự đồng hành chặt chẽ từ phụ huynh. Mục tiêu quan trọng nhất là bảo đảm “đúng người, đúng năng lực, đúng nguyện vọng” và bảo vệ quyền lợi học tập lâu dài cho học sinh.
Định hướng đúng năng lực, sở trường
Theo tờ Giáo dục & Thời đại, lớp 9A6 của Trường THCS Nghi Phú (Vinh Phú, tỉnh Nghệ An) có 40 học sinh, nhưng theo cô giáo chủ nhiệm Trương Thị Huyền, chỉ khoảng hơn 10 học sinh đăng ký thi vào lớp 10. Còn lại, các em sẽ phân luồng vào trường THPT ngoài công lập, trung tâm giáo dục thường xuyên, trường trung cấp nghề, hoặc các phương án khác.
Không ép buộc phân luồng học sinh sau tốt nghiệp THCS, THPT
Cuối tháng 3/2026, Bộ GD&ĐT ban hành Thông tư số 16/TT-BGDĐT quy định về hướng nghiệp và phân luồng trong giáo dục.
Đối với công tác phân luồng, Thông tư 16 hướng dẫn cụ thể việc định hướng lộ trình học tập và nghề nghiệp cho học sinh sau khi tốt nghiệp THCS và THPT.
Thông tư yêu cầu việc phân luồng không mang tính ép buộc mà dựa trên nguyên tắc: phù hợp với năng lực, nguyện vọng của học sinh; gắn kết chặt chẽ với nhu cầu nhân lực của từng vùng, miền và khả năng đáp ứng của hệ thống giáo dục.
Các nhà trường có trách nhiệm cung cấp đầy đủ thông tin về các hướng đi như học tiếp lên THPT, học nghề, hoặc tham gia thị trường lao động đối với học sinh sau THCS; học đại học, cao đẳng, trung cấp hoặc đi làm đối với học sinh sau THPT. Điều này giúp học sinh và gia đình đưa ra quyết định lựa chọn phù hợp nhất.
Để hiện thực hóa các nội dung tại thông tư, Bộ GD-ĐT yêu cầu các nhà trường sẽ triển khai thông qua việc tích hợp vào các môn học và hoạt động giáo dục chính khóa; tổ chức tư vấn chuyên sâu (trực tiếp và trực tuyến).
Cùng với đó, thông tư cũng quy định việc phối hợp chặt chẽ giữa nhà trường với các cơ sở giáo dục nghề nghiệp, giáo dục đại học, các tổ chức, doanh nghiệp để mang lại môi trường trải nghiệm thực tiễn cho học sinh.
Để việc triển khai hiệu quả, Thông tư 16 quy định các tiêu chuẩn về điều kiện bảo đảm, bao gồm: bố trí đội ngũ cán bộ, giáo viên phụ trách (được đào tạo, bồi dưỡng chuyên môn về hướng nghiệp); bảo đảm cơ sở vật chất, thiết bị tối thiểu; phát triển hệ thống tài liệu, học liệu; bố trí kinh phí thực hiện.
Bộ GD&ĐT cho rằng, việc ban hành thông tư này tạo khuôn khổ pháp lý giúp các địa phương triển khai công tác hướng nghiệp, phân luồng một cách bài bản, khoa học. Qua đó không chỉ bảo đảm quyền được định hướng nghề nghiệp của mọi học sinh mà còn góp phần giải quyết bài toán nhân lực, tránh lãng phí nguồn lực của xã hội.
Theo cô Huyền, phần lớn học sinh trong lớp có học lực trung bình. Nhiều học sinh rơi vào hoàn cảnh éo le như mồ côi, bố mẹ ly hôn hoặc ở với ông bà nên không có người chăm sóc, bảo ban. Có trường hợp học sinh nữ phải ở một mình trong thời gian dài do bố ở nước ngoài, mẹ đi làm ăn xa không ở địa phương.
Dù lực học của em trước đó khá tốt so với các bạn trong lớp, nhưng do hoàn cảnh không có gia đình sát sao quản lý, ảnh hưởng tới tâm lý nên em từng có ý định bỏ học. Cô Huyền phải đưa về nhà nuôi, đưa đón đi học để em ổn định học hết THCS. Hiện, em đã ổn định học tập nhưng không định hướng học lên THPT mà theo học nghề trong nước hoặc theo người thân ra nước ngoài.
Bà Tăng Thị Thu Hiền - Hiệu trưởng Trường THCS Nghi Phú, cho hay, hàng năm số học sinh phân luồng của trường dao động từ 20 - 30%, nằm trong tốp cao so với các trường khác trên địa bàn. Trên thực tế, nếu thầy cô không động viên, khích lệ mà để học sinh “tự phân luồng” thì tỷ lệ các em thi vào lớp 10 còn thấp hơn. Quan điểm của nhà trường là tổ chức phân luồng theo đúng người, đúng năng lực, sở trường và nguyện vọng của học sinh.
Theo thông báo của Sở GD&ĐT Nghệ An, từ ngày 22/4 - 5/5, học sinh sẽ đăng ký tuyển sinh vào lớp 10. Tuy nhiên, em Hồ Năng Chung, lớp 9A1 - Trường THCS Quỳnh Lập (Tân Mai), đã quyết định “tự phân luồng”, không tham gia thi. Em chia sẻ lý do: “Kết quả học tập của em 3 môn Toán, Ngữ văn, Tiếng Anh đều dưới mức trung bình. Em học không vào và thấy áp lực, căng thẳng. Vì vậy sau khi học xong lớp 9, em sẽ vừa đi học nghề, vừa đi làm”.
Ông Ngô Văn Bình – Hiệu trưởng Trường THCS Quỳnh Lập, cho biết khối 9 năm nay có 5 lớp với 204 học sinh. Mỗi năm có từ 15 – 20% học sinh không có kế hoạch thi vào lớp 10.
Khi học sinh xin không tham gia ôn thi, nhà trường cũng ủng hộ, để đỡ áp lực cho các em và ảnh hưởng đến các bạn khác trong lớp học thêm. Tuy nhiên, bất cứ lúc nào học sinh thay đổi nguyện vọng, nhà trường đều ủng hộ, tạo điều kiện tư vấn, dạy học, ôn thi.
Tại Trường THCS Bến Thủy (Trường Vinh), nhà trường đã 3 lần tổ chức thi thử cho học sinh lớp 9. Các lần thi thử là một trong những căn cứ để học sinh, phụ huynh đánh giá năng lực, có lựa chọn nguyện vọng phù hợp. Ông Phan Kiều Dũng – Hiệu trưởng, cho hay năm nay trường có hơn 270 học sinh lớp 9, trong đó có khoảng 40 em không thi vào lớp 10 THPT công lập.
Trong số này có hơn 20 em xét tuyển vào trường THPT ngoài công lập, còn lại định hướng vào các trường nghề. Việc phân luồng được nhà trường triển khai trên tinh thần tự nguyện. Số học sinh không thi vào lớp 10 chủ yếu rơi vào những em học kém, có hoàn cảnh khó khăn hoặc xác định đi học nghề để đi làm sớm. Các trường nghề trên địa bàn tỉnh đến tư vấn tuyển sinh. Nhà trường cũng định hướng để học sinh nào không thi vào lớp 10 thì nên tiếp tục học tập tại cơ sở giáo dục, đào tạo nghề để có cơ hội việc làm tốt hơn trong tương lai.
Mở ra nhiều cơ hội việc làm
Cũng theo tờ Giáo dục Thời đại, bên cạnh học văn hóa, em Phạm Lê Hoàng Thông - học sinh lớp 10C2, Trường Cao đẳng nghề số 4 (Bộ Quốc phòng) đang theo học hệ trung cấp ngành Công nghệ ô tô. Hoàng Thông cho biết em học cấp II tại Trường THCS Nghi Phú, năm lớp 9 nhận thấy kiến thức 3 môn Toán, Ngữ văn, Tiếng Anh khó thi đỗ vào trường THPT công lập, nên em quyết định đăng ký vào học trường nghề.
Ảnh minh họa
Quyết định này cũng được bố mẹ Thông ủng hộ và định hướng cho em học song song chương trình văn hóa và ngành Công nghệ ô tô. Sau khi học xong, em sẽ đăng ký thi tốt nghiệp THPT và có thể học lên cao đẳng hoặc đi nước ngoài. Cùng lớp 10C2 của em còn có 2 bạn khác từng là học sinh của Trường THCS Nghi Phú, chủ động phân luồng và đăng ký học nghề sau lớp 9.
Thiếu tá Nguyễn Như Ước – phụ trách Khoa Công nghệ ô tô, Trường Cao đẳng nghề số 4 Bộ Quốc phòng, cho hay với đối tượng học sinh phân luồng còn nhỏ tuổi, việc dạy văn hóa và dạy nghề phải song song với rèn luyện, giáo dục.
“Dù đi học nghề nhưng cơ hội của học sinh phân luồng vẫn rộng mở như các học sinh khác. Ở khoa chúng tôi, học sinh vẫn tham gia thi tốt nghiệp THPT đầy đủ. Hết chương trình trung cấp, 70% các em đăng ký học thêm 1 năm để lấy bằng cao đẳng. Sau khi tốt nghiệp, các em có nhiều cơ hội việc làm, đồng thời rút ngắn được thời gian so với lộ trình học thông thường”, thiếu tá Nguyễn Như Ước nói.
Ông Phan Xuân Dũng – Hiệu trưởng Trường Trung cấp Kinh tế - Kỹ thuật Hồng Lam (Nghệ An), cho hay hiện nhà trường đã bắt đầu tuyển sinh. Những năm gần đây, số lượng hồ sơ đăng ký luôn vượt chỉ tiêu. Để việc đào tạo đạt hiệu quả, nhà trường luôn cân nhắc kỹ khi lựa chọn đối tượng, trong đó quan trọng nhất là học sinh phải nỗ lực, cố gắng, chịu khó. Bởi học sinh phân luồng thường rơi vào 3 nhóm: Học văn hóa kém, hoàn cảnh gia đình khó khăn và những em có định hướng học nghề.
Sau khi vào trường, các em có thể vừa học văn hóa 7 môn, vừa học nghề và vẫn có thể thi tốt nghiệp lớp 12, thi lên đại học. Ngoài ra, các em có thể chỉ học trung cấp (4 môn văn hóa), không thi tốt nghiệp. Tùy theo năng lực, chúng tôi sẽ tư vấn để các em lựa chọn chương trình phù hợp. Tuy nhiên, phần lớn học sinh khi vào trường đều chọn học văn hóa đầy đủ và tham gia thi tốt nghiệp THPT. Có nhiều học sinh của trường vẫn trúng tuyển vào các trường đại học tốp đầu với điểm xét tuyển 26 – 27 điểm.
Bà Hồ Thị Châu Loan, Phó Giám đốc Sở Giáo dục và Đào tạo tỉnh Nghệ An cho biết trên Báo Tin tức, việc định hướng sau trung học cơ sở và trung học phổ thông cần được thực hiện một cách thực chất, dựa trên năng lực, sở trường và nguyện vọng của từng học sinh, thay vì chạy theo tâm lý “chuộng bằng cấp” như trước đây.
Theo bà Loan, trong bối cảnh thị trường lao động đang có nhiều thay đổi, nhu cầu nhân lực kỹ thuật, lao động tay nghề cao ngày càng lớn, thì việc phân luồng hiệu quả không chỉ giúp giảm áp lực cho các kỳ thi, mà còn góp phần cân đối cơ cấu nguồn nhân lực. Vì vậy, ngành giáo dục sẽ tiếp tục tăng cường công tác tư vấn hướng nghiệp ngay từ sớm, đặc biệt ở cấp Trung học cơ sở, để học sinh và phụ huynh có đầy đủ thông tin khi lựa chọn con đường học tập phù hợp.
Sở cũng sẽ phối hợp với các cơ sở giáo dục nghề nghiệp, doanh nghiệp để mở rộng cơ hội trải nghiệm thực tế, giúp học sinh hiểu rõ hơn về các ngành nghề, từ đó thay đổi nhận thức và mạnh dạn lựa chọn học nghề, học trung cấp, cao đẳng nếu phù hợp. Đồng thời, việc nâng cao chất lượng đào tạo ở các cơ sở giáo dục nghề nghiệp cũng là yếu tố then chốt để tạo niềm tin cho xã hội đối với công tác phân luồng.
Các trường Trung học cơ sở được yêu cầu tạo điều kiện để cơ sở giáo dục nghề nghiệp tiếp cận, tư vấn trực tiếp cho học sinh và phụ huynh; đồng thời duy trì ôn tập văn hóa cho học sinh không thi lớp 10, bảo đảm kiến thức nền tảng cho các hướng học tập tiếp theo.
Việc phân luồng thành công không chỉ nằm ở những con số thống kê mà phải được minh chứng bằng việc học sinh sau khi tốt nghiệp trường nghề có việc làm ổn định, có thu nhập và đóng góp tích cực cho xã hội. Đó chính là cái đích cuối cùng của một nền giáo dục nhân văn và thực chất.
