Tiến sỹ Nguyễn Xuân Thủy: Thay đổi tư duy xây từng công trình sang phát triển mạng lưới hạ tầng, kết nối tổng thể

Hạ tầng giao thông không chỉ là nền tảng kết nối vùng miền mà còn tạo động lực thúc đẩy sản xuất, kinh doanh, thu hút đầu tư và nâng cao năng lực cạnh tranh của nền kinh tế. Trong bối cảnh Việt Nam đặt mục tiêu tăng trưởng kinh tế hai con số, việc phát triển đồng bộ, hiện đại hệ thống giao thông, tăng cường kết nối liên vùng và đa phương thức trở thành yêu cầu cấp thiết.

Trao đổi với PV Đời sống & Pháp luật, Tiến sĩ Nguyễn Xuân Thủy, chuyên gia giao thông, nguyên Giám đốc Nhà xuất bản Giao thông Vận tải phân tích những điểm nghẽn cần tháo gỡ, giải pháp huy động nguồn lực và định hướng đầu tư để mỗi công trình thực sự phát huy hiệu quả, đóng góp vào mục tiêu tăng trưởng cao và bền vững.  

ĐS&PL: Việt Nam đang đặt mục tiêu phấn đấu đạt tốc độ tăng trưởng kinh tế hai con số. Theo ông, hạ tầng giao thông có vai trò như thế nào trong việc hiện thực hóa mục tiêu này? Vì sao giao thông được xem là một trong những động lực quan trọng để mở rộng không gian phát triển và tạo dư địa tăng trưởng mới cho nền kinh tế?

Tiến sỹ Nguyễn Xuân Thủy: Tôi cho rằng, muốn đạt được mục tiêu tăng trưởng kinh tế hai con số thì phải có những động lực tăng trưởng đủ mạnh, trong đó hạ tầng giao thông giữ vai trò đặc biệt quan trọng. Giao thông không đơn thuần là lĩnh vực phục vụ đi lại, vận chuyển mà còn là nền tảng để tổ chức lại không gian phát triển kinh tế, kết nối các vùng, miền và khai thác hiệu quả tiềm năng của từng địa phương.

Có thể hình dung giao thông giống như hệ thống mạch máu của nền kinh tế. Khi hệ thống này thông suốt, hàng hóa được vận chuyển nhanh hơn, chi phí sản xuất và logistics giảm xuống, doanh nghiệp có điều kiện mở rộng thị trường, thu hút đầu tư và nâng cao năng lực cạnh tranh.

Ngược lại, nếu hạ tầng giao thông thiếu đồng bộ, kết nối không thuận lợi thì dù một địa phương có nhiều tiềm năng về tài nguyên, nhân lực hay lợi thế sản xuất cũng khó phát huy hết giá trị. Chi phí vận chuyển cao sẽ làm giảm sức cạnh tranh của hàng hóa, ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp.

Đặc biệt, các công trình giao thông trọng điểm có khả năng mở ra những không gian phát triển mới. Một tuyến cao tốc, một cảng biển hay một sân bay khi được đầu tư và khai thác hiệu quả sẽ không chỉ mang lại giá trị cho riêng công trình đó mà còn tạo điều kiện hình thành các khu công nghiệp, trung tâm logistics, đô thị và các dịch vụ đi kèm.

Vì vậy, đầu tư hạ tầng giao thông chính là đầu tư cho năng lực sản xuất, năng lực cạnh tranh và tiềm năng tăng trưởng dài hạn của nền kinh tế. Đây phải được xem là một trong những ưu tiên chiến lược nếu chúng ta muốn đạt mục tiêu tăng trưởng cao và bền vững.

ĐS&PL: Thực tế cho thấy, nhiều dự án giao thông trọng điểm đang được triển khai trên cả nước, từ cao tốc Bắc - Nam, các tuyến vành đai đến sân bay, cảng biển và đường sắt. Theo ông, việc đầu tư đồng loạt các công trình này sẽ tạo ra những tác động lan tỏa như thế nào đối với các ngành sản xuất, thương mại, dịch vụ, logistics và thu hút đầu tư?

Tiến sỹ Nguyễn Xuân Thủy: Đây là tín hiệu rất tích cực, thể hiện quyết tâm của Nhà nước trong việc tạo dựng hệ thống kết cấu hạ tầng đồng bộ, hiện đại. Tuy nhiên, điều quan trọng không chỉ là số lượng công trình được khởi công hay tổng vốn đầu tư mà phải nhìn vào hiệu quả lan tỏa của các dự án đối với toàn bộ nền kinh tế.

Trước hết, trong giai đoạn xây dựng, các dự án giao thông quy mô lớn tạo ra nhu cầu rất lớn về vật liệu xây dựng, máy móc, thiết bị, nhân lực và dịch vụ. Điều này góp phần thúc đẩy hoạt động của nhiều ngành kinh tế, tạo việc làm và kích thích sản xuất trong nước.

Khi công trình hoàn thành, tác động lan tỏa sẽ còn lớn hơn. Chẳng hạn, một tuyến cao tốc kết nối các tỉnh sẽ giúp rút ngắn thời gian vận chuyển, giảm chi phí logistics, tạo điều kiện để doanh nghiệp mở rộng vùng nguyên liệu, thị trường tiêu thụ và tổ chức lại chuỗi cung ứng.

Đối với các khu công nghiệp, việc có hạ tầng giao thông thuận lợi sẽ tăng sức hấp dẫn đối với nhà đầu tư. Đối với nông nghiệp, giao thông tốt giúp nông sản được vận chuyển nhanh hơn, giảm tổn thất sau thu hoạch và mở rộng khả năng tiếp cận các thị trường lớn. Còn đối với du lịch, kết nối thuận lợi sẽ giúp thu hút khách, hình thành các tuyến du lịch liên vùng và kéo dài thời gian lưu trú.

Tôi đặc biệt nhấn mạnh vai trò của tính kết nối. Nếu chúng ta xây dựng được cao tốc nhưng thiếu đường kết nối đến cảng biển, sân bay, khu công nghiệp hoặc trung tâm logistics thì hiệu quả khai thác sẽ chưa đạt như kỳ vọng.

Do đó, cần nhìn nhận các dự án trong một mạng lưới tổng thể. Khi các công trình bổ trợ cho nhau, chúng ta sẽ tạo được hiệu ứng cộng hưởng, thay vì chỉ có những tuyến đường hay công trình hoạt động riêng lẻ. Đây chính là giá trị lớn nhất mà đầu tư hạ tầng giao thông mang lại cho mục tiêu tăng trưởng kinh tế.

ĐS&PL: Một trong những yêu cầu đặt ra hiện nay là phát triển hạ tầng giao thông đồng bộ, liên kết vùng và đa phương thức. Theo ông, đâu là những điểm nghẽn lớn nhất cần tháo gỡ để các công trình giao thông không chỉ phát huy hiệu quả riêng lẻ mà thực sự trở thành mạng lưới kết nối, thúc đẩy lưu thông hàng hóa và giảm chi phí cho doanh nghiệp?

Tiến sỹ Nguyễn Xuân Thủy: Theo tôi, điểm nghẽn lớn nhất hiện nay là tính đồng bộ và khả năng liên thông giữa các phương thức vận tải. Trong thời gian qua, chúng ta đã dành nhiều nguồn lực phát triển đường bộ, đặc biệt là hệ thống cao tốc. Đây là hướng đi cần thiết, nhưng nếu quá phụ thuộc vào đường bộ mà chưa phát triển tương xứng đường sắt, đường thủy và hệ thống cảng biển thì hiệu quả tổng thể của mạng lưới giao thông sẽ bị hạn chế.

Mỗi phương thức vận tải đều có lợi thế riêng. Đường bộ linh hoạt, thuận tiện cho vận chuyển cự ly ngắn và trung bình; đường sắt phù hợp với vận chuyển khối lượng hàng hóa lớn trên hành trình dài; đường thủy có lợi thế về chi phí; hàng không đáp ứng nhu cầu vận chuyển nhanh và kết nối quốc tế.

Vì vậy, chúng ta cần tổ chức hệ thống vận tải theo hướng bổ trợ lẫn nhau, thay vì cạnh tranh hoặc phát triển tách rời. Đặc biệt, cần chú trọng các trung tâm trung chuyển, cảng cạn, kho bãi và hệ thống logistics để hàng hóa có thể chuyển đổi phương thức vận tải thuận lợi.

Một vấn đề nữa là liên kết vùng. Phát triển giao thông không thể chỉ tính toán trong phạm vi một tỉnh, một thành phố mà phải đặt trong tổng thể lợi ích của cả vùng và quốc gia. Có những tuyến đường đi qua nhiều địa phương, nếu mỗi nơi có cách tiếp cận, tiến độ và phương án đầu tư khác nhau thì rất dễ phát sinh điểm nghẽn, ảnh hưởng đến hiệu quả khai thác chung.

Tôi cho rằng cần có cơ chế điều phối đủ mạnh để bảo đảm sự thống nhất trong quy hoạch, đầu tư và tổ chức thực hiện các dự án liên vùng. Đồng thời, phải giải quyết tốt những vấn đề như giải phóng mặt bằng, nguồn vật liệu xây dựng, kết nối hạ tầng đầu cuối và tổ chức khai thác sau đầu tư.

Khi những điểm nghẽn này được tháo gỡ, hạ tầng giao thông mới thực sự trở thành mạng lưới liên kết, giúp giảm chi phí cho doanh nghiệp, nâng cao năng suất và tạo ra giá trị gia tăng cho nền kinh tế.

ĐS&PL: Nhu cầu vốn đầu tư hạ tầng giao thông rất lớn, trong khi nguồn lực ngân sách còn hạn chế. Theo ông, cần có những cơ chế, chính sách đột phá nào để huy động hiệu quả nguồn lực xã hội, đặc biệt là khu vực kinh tế tư nhân và mô hình hợp tác công - tư (PPP), đồng thời bảo đảm tiến độ, chất lượng và hiệu quả khai thác các dự án?

Tiến sỹ Nguyễn Xuân Thủy: Đây là bài toán rất lớn, bởi muốn phát triển hệ thống hạ tầng giao thông hiện đại thì không thể chỉ trông chờ vào ngân sách Nhà nước. Chúng ta cần huy động tổng thể các nguồn lực xã hội, trong đó khu vực kinh tế tư nhân phải trở thành một động lực quan trọng.

Tôi cho rằng cần tiếp tục hoàn thiện cơ chế hợp tác công - tư (PPP), tạo môi trường đầu tư minh bạch, ổn định và có tính dự báo. Nhà đầu tư cần được tiếp cận thông tin đầy đủ về quy hoạch, phương án tài chính, cơ chế chia sẻ rủi ro và quyền lợi trong quá trình triển khai, khai thác dự án.

Nhà nước cần tập trung nguồn lực vào những công trình có tính chất nền tảng, kết nối liên vùng, có ý nghĩa chiến lược nhưng khó thu hút vốn tư nhân. Đối với những dự án có khả năng khai thác thương mại, cần tạo điều kiện để doanh nghiệp tham gia đầu tư, vận hành và quản lý theo cơ chế phù hợp.

Tuy nhiên, huy động vốn tư nhân không đồng nghĩa với việc chuyển toàn bộ trách nhiệm cho doanh nghiệp. Nhà nước vẫn phải giữ vai trò quản lý, kiểm soát chất lượng, bảo đảm lợi ích công cộng và quyền tiếp cận dịch vụ giao thông của người dân.

Một yêu cầu rất quan trọng khác là phải nâng cao chất lượng công tác chuẩn bị đầu tư và quản lý dự án. Tôi cho rằng mỗi công trình trọng điểm cần có một đầu mối chịu trách nhiệm xuyên suốt, đặc biệt cần có những "tổng công trình sư" đủ năng lực chuyên môn, kinh nghiệm và quyền hạn để điều phối các vấn đề kỹ thuật, tiến độ và chất lượng.

Nếu không xác định rõ trách nhiệm, dự án rất dễ rơi vào tình trạng nhiều cơ quan cùng tham gia nhưng thiếu người chịu trách nhiệm cuối cùng. Điều này có thể dẫn đến chậm tiến độ, phát sinh chi phí và giảm hiệu quả đầu tư.

Đặc biệt, cần tránh tư duy đầu tư bằng mọi giá. Mỗi dự án phải được đánh giá kỹ về nhu cầu, hiệu quả kinh tế - xã hội, khả năng khai thác và tác động lâu dài. Đồng vốn đầu tư, dù là ngân sách hay vốn tư nhân, đều phải được sử dụng tiết kiệm và mang lại giá trị thực chất.

ĐS&PL: Từ góc độ chuyên gia, ông có kiến nghị gì về chiến lược quy hoạch, lựa chọn thứ tự ưu tiên và tổ chức triển khai các dự án giao thông trong thời gian tới để mỗi công trình thực sự trở thành động lực tăng trưởng, tránh đầu tư dàn trải, lãng phí nguồn lực và đóng góp thiết thực vào mục tiêu tăng trưởng kinh tế hai con số?

Tiến sỹ Nguyễn Xuân Thủy: Theo tôi, để hạ tầng giao thông thực sự mở lối cho tăng trưởng kinh tế hai con số, trước hết cần thay đổi tư duy từ phát triển từng công trình sang phát triển mạng lưới hạ tầng có tính kết nối tổng thể.

Chúng ta không nên chỉ nhìn vào một tuyến đường dài bao nhiêu kilomet, một cây cầu có quy mô thế nào hay một sân bay có công suất bao nhiêu mà phải đánh giá công trình đó đóng góp như thế nào cho nền kinh tế, kết nối được những trung tâm sản xuất nào, giải quyết được vấn đề gì cho người dân và doanh nghiệp.

Trong lựa chọn thứ tự ưu tiên đầu tư, cần tập trung vào những dự án có tính cấp thiết, khả năng kết nối cao, tác động lan tỏa lớn và có thể sớm đưa vào khai thác để tạo hiệu quả kinh tế - xã hội. Đặc biệt, cần ưu tiên hoàn thiện các tuyến kết nối còn thiếu, các công trình có khả năng giải tỏa điểm nghẽn về vận tải, logistics và liên kết vùng.

Bên cạnh đó, phải có tầm nhìn dài hạn trong quy hoạch. Hạ tầng giao thông không thể chỉ đáp ứng nhu cầu trước mắt mà phải tính đến sự phát triển của nền kinh tế trong 10 năm, 20 năm tới. Nếu quy hoạch thiếu tầm nhìn, chúng ta có thể phải điều chỉnh, mở rộng hoặc đầu tư lại, gây lãng phí rất lớn.

Tôi cũng muốn nhấn mạnh yêu cầu ứng dụng khoa học, công nghệ và chuyển đổi số trong quản lý, vận hành hạ tầng giao thông. Hệ thống giao thông thông minh, quản lý vận tải bằng dữ liệu và các giải pháp tối ưu hóa lưu thông sẽ giúp nâng cao công suất khai thác của những công trình đã được đầu tư, thay vì chỉ tập trung xây dựng mới.

Đặc biệt, cần coi hiệu quả khai thác là thước đo quan trọng của đầu tư hạ tầng. Một công trình hoàn thành đúng tiến độ là rất tốt, nhưng nếu không có phương án kết nối, không có nguồn hàng, nguồn khách hoặc không phát huy được công suất thì hiệu quả kinh tế sẽ không cao.

Tôi cho rằng, mục tiêu tăng trưởng hai con số đòi hỏi sự quyết tâm rất lớn, nhưng cũng cần cách làm khoa học, bài bản và thực chất. Hạ tầng giao thông phải đi trước một bước để mở đường cho sản xuất, kinh doanh, thu hút đầu tư và hình thành những động lực phát triển mới.

Tiến sĩ Nguyễn Xuân Thủy cũng nhấn mạnh: "Trong quá trình quy hoạch, triển khai bất kỳ công trình, dự án giao thông nào, cần tính toán kỹ lưỡng để hạn chế thấp nhất những tác động tiêu cực đến đời sống, sinh kế và hoạt động mưu sinh của người dân. Không nên vì mục tiêu xây dựng hạ tầng mà thực hiện dự án bằng mọi giá. Bởi suy cho cùng, mục tiêu cuối cùng của phát triển hạ tầng giao thông không chỉ là tạo ra những công trình quy mô lớn hay thúc đẩy các chỉ tiêu tăng trưởng, mà phải phục vụ nền kinh tế, nâng cao chất lượng cuộc sống và mang lại lợi ích thiết thực cho nhân dân".

Cuối cùng, điều quan trọng nhất là phải đặt lợi ích của người dân, doanh nghiệp và nền kinh tế lên hàng đầu. Đầu tư hạ tầng không phải để có thêm những công trình đồ sộ, mà để tạo ra giá trị, giảm chi phí, tăng năng suất và nâng cao chất lượng cuộc sống. Khi mỗi đồng vốn đầu tư được sử dụng hiệu quả, mỗi công trình thực sự phát huy vai trò kết nối thì hạ tầng giao thông sẽ trở thành một trong những động lực quan trọng đưa nền kinh tế đạt được mục tiêu tăng trưởng cao và bền vững.