Hiệp định Đối tác Kinh tế Toàn diện Khu vực (RCEP) đang mở ra thêm dư địa để doanh nghiệp Việt Nam mở rộng xuất khẩu, tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng khu vực. Tuy nhiên, để khai thác hiệu quả các ưu đãi từ hiệp định, doanh nghiệp không chỉ cần tận dụng lợi thế thuế quan mà còn phải đáp ứng yêu cầu về xuất xứ, tiêu chuẩn kỹ thuật, môi trường, lao động và pháp lý tại các thị trường thành viên.
Cơ hội mở rộng chuỗi cung ứng
Hiệp định Đối tác Kinh tế Toàn diện Khu vực (RCEP) đang mở ra không gian thị trường rộng lớn, đồng thời góp phần củng cố các chuỗi cung ứng trong khu vực, tạo điều kiện thuận lợi hơn cho hoạt động xuất nhập khẩu của doanh nghiệp Việt Nam.
Theo thông tin từ Bộ Công Thương, tính đến năm 2025, tổng kim ngạch thương mại của Việt Nam với các nước thành viên RCEP đạt gần 503 tỷ USD, trong đó xuất khẩu tăng 30% so với thời điểm Hiệp định có hiệu lực vào năm 2022.
RCEP có ý nghĩa đặc biệt đối với các doanh nghiệp Việt Nam khi tham gia vào mạng lưới sản xuất khu vực, bởi 15 nước thành viên tập trung nhiều trung tâm sản xuất và những mắt xích quan trọng của chuỗi giá trị toàn cầu.
Hiệp định RCEP còn nhiều dư địa để doanh nghiệp Việt Nam khai thác, đẩy mạnh xuất khẩu hàng hóa. Ảnh Bộ Công Thương.
Ông Nguyễn Cảnh Cường, Chuyên gia kinh tế, thương mại quốc tế, nguyên Tham tán Thương mại Việt Nam tại Pháp, EU và Vương quốc Anh, cho rằng lợi ích của RCEP không chỉ đến từ việc cắt giảm thuế quan mà còn nằm ở quy tắc cộng gộp xuất xứ.
Theo đó, khi doanh nghiệp Việt Nam nhập khẩu nguyên liệu từ các nước thành viên RCEP để sản xuất rồi xuất khẩu, nguồn nguyên liệu này có thể được tính như nguyên liệu có xuất xứ trong khu vực theo quy tắc cộng gộp xuất xứ. Cơ chế này tạo thêm điều kiện để doanh nghiệp tổ chức lại nguồn nguyên liệu, hoạt động sản xuất và xuất khẩu trong phạm vi khu vực, qua đó tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng.
Ở góc nhìn pháp lý, Luật sư Nguyễn Thanh Hà, Chủ tịch Công ty Luật SB LAW cũng nhận định RCEP mang lại tiềm năng và cơ hội lớn cho doanh nghiệp Việt Nam, trước hết ở khả năng mở rộng thị trường xuất khẩu.
Theo Luật sư Nguyễn Thanh Hà, doanh nghiệp Việt Nam có cơ hội tiếp cận những thị trường lớn, có sức tiêu thụ và trình độ phát triển cao. Đồng thời, hàng hóa Việt Nam được hưởng mức thuế suất thấp hơn theo các cam kết của Hiệp định, qua đó tạo điều kiện nâng cao sức cạnh tranh.
Không chỉ dừng lại ở ưu đãi thuế quan, RCEP còn đặt ra yêu cầu nâng cao chất lượng và tiêu chuẩn đầu ra của hàng hóa. Doanh nghiệp phải chứng minh nguồn gốc xuất xứ, đồng thời đáp ứng các yêu cầu liên quan đến môi trường, lao động và sở hữu trí tuệ. Đây vừa là yêu cầu của thị trường, vừa góp phần thúc đẩy doanh nghiệp nâng cao chất lượng sản phẩm và năng lực cạnh tranh tổng thể.
Đáng chú ý, quy tắc xuất xứ chung giữa các quốc gia thành viên cũng tạo điều kiện để doanh nghiệp Việt Nam tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng khu vực và đưa hàng hóa vào các thị trường phát triển.
Từ thực tế sản xuất, nhập khẩu nguyên liệu và xuất khẩu, ông Đỗ Huy Phương, Tổng giám đốc Công ty TNHH Tập đoàn Sapon (Sapon Group) cho biết RCEP tạo thêm cơ hội cho doanh nghiệp sản xuất nhờ những ưu đãi về thuế đối với nguồn nguyên liệu nhập khẩu trong khối.
Hiện Sapon nhập thân trúc và thân giấy từ Trung Quốc, bông từ Indonesia để phục vụ sản xuất. Ở chiều xuất khẩu, doanh nghiệp đã đưa hàng hóa vào thị trường Australia và New Zealand thông qua hệ thống của Daiso (Nhật Bản).
Tận dụng ưu đãi vẫn là bài toán lớnDù mở ra nhiều cơ hội, mức độ tận dụng các ưu đãi từ RCEP của doanh nghiệp Việt Nam vẫn còn khiêm tốn, đặc biệt ở nhóm doanh nghiệp vừa, nhỏ và siêu nhỏ.
Một trong những trở ngại là khả năng tiếp cận thông tin, hiểu và áp dụng quy tắc xuất xứ cũng như các ưu đãi thuế quan. Trong khi đó, RCEP không chỉ đặt ra câu chuyện về thuế mà còn kéo theo nhiều yêu cầu về tiêu chuẩn kỹ thuật và điều kiện để doanh nghiệp tham gia hiệu quả vào chuỗi cung ứng khu vực.
Sự thay đổi nhanh chóng của thương mại quốc tế dưới tác động của chuyển đổi số cũng tạo thêm áp lực. Doanh nghiệp cần chủ động đổi mới mô hình kinh doanh, ứng dụng công nghệ và nâng cao năng lực số để thích ứng với môi trường cạnh tranh mới.
Theo ông Nguyễn Cảnh Cường, tương tự nhiều FTA khác, trong giai đoạn đầu thực hiện, doanh nghiệp Việt Nam thường gặp khó khăn khi phải đáp ứng những tiêu chuẩn quốc tế mới, cao hơn tiêu chuẩn nội địa.
Tuy nhiên, ông cho rằng năng lực của doanh nghiệp Việt Nam đang được nâng cao rõ rệt. Thời gian để đáp ứng các yêu cầu mới ngày càng được rút ngắn nhờ ứng dụng công nghệ, phương pháp quản lý mới, quá trình học hỏi từ đối tác nước ngoài và sự tham gia của đội ngũ nhân sự có trình độ cao.
Theo ông Nguyễn Cảnh Cường, những yêu cầu cao hơn cũng tạo động lực để doanh nghiệp Việt Nam cải thiện năng lực cạnh tranh và khả năng đáp ứng các cam kết FTA. Đây là cơ sở để doanh nghiệp từng bước thích ứng với các tiêu chuẩn của thị trường xuất khẩu.
Luật sư Nguyễn Thanh Hà cho biết, dù Chính phủ và các Bộ, ngành đã nỗ lực đàm phán để Việt Nam hưởng lợi từ các FTA, doanh nghiệp trong nước vẫn gặp không ít khó khăn trong việc tiếp cận và thực thi các quy định.
Đặc biệt, phần lớn doanh nghiệp Việt Nam là doanh nghiệp vừa và nhỏ, trong khi nguồn lực và đội ngũ chuyên gia kinh tế, pháp lý để nghiên cứu, tư vấn và khai thác các lợi thế từ hiệp định còn hạn chế.
Bên cạnh các quy định chung của RCEP, mỗi quốc gia còn có những tiêu chuẩn kỹ thuật riêng đối với các nhóm hàng đặc thù như thực phẩm hoặc sản phẩm có ảnh hưởng đến sức khỏe con người. Điều này đòi hỏi doanh nghiệp phải hiểu rõ pháp luật và quy định tại từng thị trường nhập khẩu.
Doanh nghiệp cần tăng cường tìm hiểu các tiêu chuẩn, quy định nhằm khai thác hiệu quả Hiệp định RCEP. Ảnh minh họa internet.
Một vấn đề khác được đặt ra là nguy cơ gia tăng các biện pháp phòng vệ thương mại khi hàng rào thuế quan được dỡ bỏ. Các biện pháp như chống bán phá giá, chống trợ cấp hoặc điều tra lẩn tránh phòng vệ thương mại có thể trở thành những rào cản mà doanh nghiệp phải chủ động phòng ngừa trong quá trình mở rộng xuất khẩu.
Bên cạnh đó, bảo hộ sở hữu trí tuệ, chống hàng giả, hàng nhái cũng là những yêu cầu được các thị trường thành viên kiểm soát chặt chẽ.
Như vậy, việc tận dụng RCEP không chỉ được quyết định bởi mức thuế ưu đãi. Doanh nghiệp đồng thời phải đáp ứng các yêu cầu về xuất xứ, tiêu chuẩn kỹ thuật, môi trường, lao động, sở hữu trí tuệ và những quy định pháp luật của thị trường nhập khẩu.
Tăng cường hỗ trợ để doanh nghiệp khai thác RCEP
Theo Luật sư Nguyễn Thanh Hà, doanh nghiệp bên cạnh việc quan tâm đến thuế suất ưu đãi cần đặc biệt chú trọng tuân thủ các quy định phi thuế quan của nước nhập khẩu, nhất là các tiêu chuẩn về môi trường, lao động và sở hữu trí tuệ.
Trong đó, chứng minh nguồn gốc xuất xứ là yếu tố quan trọng để doanh nghiệp được hưởng ưu đãi thuế quan. Doanh nghiệp cần minh bạch hóa nguồn nguyên liệu đầu vào, lưu giữ đầy đủ hóa đơn, chứng từ và tuân thủ các nguyên tắc về chứng minh xuất xứ theo quy định.
Từ thực tế này, Luật sư Nguyễn Thanh Hà cho rằng vai trò của các hiệp hội ngành hàng cần tiếp tục được phát huy trong việc nghiên cứu, tư vấn và hỗ trợ doanh nghiệp nắm rõ nội dung hiệp định. Cùng với đó, các Bộ, ngành và hệ thống cơ quan thương vụ Việt Nam ở nước ngoài cần tiếp tục làm cầu nối, cung cấp thông tin và tư vấn thị trường cho doanh nghiệp.
Ông Nguyễn Cảnh Cường cho biết thời gian qua, các Bộ, ngành đã tích cực tuyên truyền về nội dung và lợi ích của RCEP. Tuy nhiên, nhiều doanh nghiệp chưa có đủ nhân lực và nguồn lực để nghiên cứu đầy đủ các quy định của hiệp định.
Do đó, theo ông, phương thức tuyên truyền cần chuyển theo hướng dễ tiếp cận, dễ hiểu và sát hơn với nhu cầu thực tế của doanh nghiệp. Các hoạt động hỗ trợ có thể được triển khai trực tiếp tại từng doanh nghiệp, đặc biệt tại các khu công nghiệp tập trung nhiều nhà máy sản xuất, xuất khẩu, qua đó vừa cung cấp thông tin, vừa hướng dẫn doanh nghiệp cách tận dụng ưu đãi.
Ở góc độ doanh nghiệp, ông Đỗ Huy Phương cho rằng doanh nghiệp cần được hướng dẫn chi tiết hơn trong quá trình tiếp cận chính sách. Hiện nay, nguồn thông tin khá phong phú nhưng cách thức tiếp cận thông tin và chính sách của doanh nghiệp Việt Nam vẫn còn những hạn chế nhất định.
Theo ông Phương, bên cạnh sự chủ động của doanh nghiệp, nếu có sự hướng dẫn cụ thể và hỗ trợ hiệu quả từ Chính phủ, doanh nghiệp sẽ có điều kiện nắm bắt cơ hội tốt hơn, từ việc tận dụng ưu đãi đối với nguồn nguyên liệu đến mở rộng thị trường xuất khẩu trong khối RCEP.
Qua đó, để biến những cam kết và ưu đãi của RCEP thành lợi thế thực tế, doanh nghiệp cần chủ động nâng cao năng lực đáp ứng quy tắc xuất xứ, tiêu chuẩn kỹ thuật và các yêu cầu pháp lý của thị trường; đồng thời cần sự hỗ trợ thiết thực hơn từ cơ quan quản lý, hiệp hội ngành hàng và hệ thống thương vụ Việt Nam ở nước ngoài.
RCEP đang mở ra dư địa đáng kể để doanh nghiệp Việt Nam mở rộng thị trường và tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng khu vực. Tuy nhiên, để biến những ưu đãi từ hiệp định thành lợi thế cạnh tranh thực chất, doanh nghiệp cần chủ động nâng cao chất lượng sản phẩm, nắm chắc quy tắc xuất xứ, đầu tư công nghệ, chuẩn hóa quản trị và xây dựng chuỗi cung ứng ổn định, qua đó không chỉ tận dụng tốt thị trường RCEP mà còn nâng cao năng lực cạnh tranh và mở rộng thị trường xuất khẩu trong dài hạn.
Hiệp định RCEP đã được ký kết vào ngày 15/11/2020 giữa 10 nước ASEAN và 5 nước đối tác là Trung Quốc, Hàn Quốc, Nhật Bản, Australia và New Zealand với quy mô khoảng 2,3 tỷ người tiêu dùng và chiếm gần 30% GDP toàn cầu. RCEP hiện là một khu vực thương mại tự do lớn nhất thế giới và là một trong những động lực quan trọng để thúc đẩy liên kết kinh tế thương mại đầu tư trong khu vực châu Á Thái Bình Dương.
