Hệ lụy từ việc bùng nổ các phương thức xét tuyển
Tờ VietNamPlus dẫn lời Giáo sư Nguyễn Đình Đức, Trường Đại học Công nghệ, Đại học Quốc gia Hà Nội, nhận định các phương thức tuyển sinh đại học hiện nay đang trong tình trạng "trăm hoa đua nở".
Bộ GD&ĐT bắt đầu thí điểm trao quyền tự chủ tuyển sinh cho các cơ sở giáo dục đại học từ năm 2014. Năm 2015, Đại học Quốc gia Hà Nội là đơn vị tiên phong khi tổ chức kỳ thi đánh giá năng lực riêng để tuyển sinh, tiếp đó là Đại học Quốc gia TP.HCM vào năm 2017.
Từ năm 2018, các phương thức tuyển sinh bắt đầu nở rộ. Theo thống kê của Bộ GD&ĐT, có hơn 20 phương thức xét tuyển đại học khác nhau được các trường áp dụng, trong đó có nhiều phương thức có rất ít thí sinh trúng tuyển. Bộ nhiều lần nhận định tình trạng này gây nhiễu trong hệ thống. Chỉ tính các kỳ thi riêng, hiện có khoảng 10 kỳ thi được các cơ sở giáo dục đại học tổ chức để phục vụ xét tuyển đại học.
Theo Giáo sư Nguyễn Đình Đức, việc có quá nhiều phương thức tuyển sinh dẫn đến thiếu tin cậy khi điểm số "trên mây" và thiếu công bằng. Một minh chứng điển hình là điểm học bạ của học sinh được "làm đẹp" ngay sau khi phương thức xét tuyển theo học bạ được áp dụng.
Năm 2025, Bộ GD&ĐT đã phải đặt rào chắn, yêu cầu tất cả các thí sinh xét tuyển đại học phải có tổng điểm ba môn trong Kỳ thi Tốt nghiệp THPT từ 15 điểm trở lên.
Giáo sư cũng nhận định khi có quá nhiều phương thức, việc quy đổi về cùng một thang điểm để xét tuyển tiềm ẩn nguy cơ gây bất bình đẳng giữa các thí sinh sử dụng các phương thức xét tuyển khác nhau, đặc biệt là khi mức độ tin cậy giữa điểm số của các phương thức đó là khác nhau.
Việc này cũng khiến thí sinh phải mệt mỏi chạy theo các phương thức, các kỳ thi với các tiêu chí và cách thức ra đề khác nhau gây lãng phí thời gian của người học và có thể làm sai lệch mục tiêu giáo dục. Bên cạnh đó là sự tốn kém nguồn lực kinh tế xã hội khi lệ phí nhiều kỳ thi ở mức khá cao.
Thí sinh tham dự kỳ thi đánh giá năng lực Đại học Quốc gia TP.HCM để xét tuyển. Ảnh: Thanh niên
Giáo sư Nguyễn Đình Đức nhấn mạnh rằng phải giảm phương thức tuyển sinh là yêu cầu tất yếu; cùng với đó phải nâng cao chất lượng Kỳ thi Tốt nghiệp THPT, đảm bảo tính nghiêm túc, công bằng, khách quan, độ phân hóa tốt để làm cơ sở xét tuyển tin cậy cho các trường đại học.
Giáo sư cũng cho rằng việc bỏ quy định cộng điểm cho các chứng chỉ quốc tế và giải học sinh giỏi cấp tỉnh là chủ trương đúng để đảm bảo công bằng cho các thí sinh.
Cùng quan điểm này, Phó giáo sư, tiến sỹ Nguyễn Thanh Chương, Phó hiệu trưởng Trường Đại học Giao thông vận tải nhận định việc bỏ quy định cộng điểm của các trường, giảm phương thức xét tuyển là phù hợp thực tiễn.
Thẳng thắn nhìn nhận các trường đại học hiện nay vẫn đang chạy theo quy mô, ông Chương cho rằng việc siết về phương thức tuyển sinh sẽ là cơ sở tiền đề để các trường nâng cao chất lượng đầu vào đồng thời đảm bảo công bằng cho các thí sinh cạnh tranh bằng năng lực thực sự.
Bên cạnh đó, ông Chương cũng cho rằng cần có quy định về phương thức xét tuyển cho các ngành đào tạo để tránh tình trạng tổ hợp xét tuyển không liên quan đến ngành học, đồng thời có thể dễ dàng đối sánh chất lượng nguồn tuyển giữa các cơ sở giáo dục, từ đó tạo động lực cho nâng cao chất lượng.
Nhiều phương thức xét tuyển kém hiệu quả, "trắng" thí sinh
Nhìn lại dữ liệu thống kê của Bộ GD&ĐT trong những mùa tuyển sinh gần đây, số phương thức xét tuyển được các cơ sở đào tạo sử dụng nhiều nhưng kết quả lại cho thấy nhiều vấn đề.
Từ năm 2015 đến nay, tự chủ đại học đã mở ra cơ hội để các cơ sở đào tạo đa dạng hóa tiêu chí tuyển chọn. Tuy nhiên, sự nở rộ này vô hình trung tạo ra một ma trận tuyển sinh phức tạp.
Báo Dân trí dẫn thông tin, theo dữ liệu thống kê của Bộ GD&ĐT, hệ thống xét tuyển đại học trong những năm qua duy trì số lượng phương thức rất lớn. Đỉnh điểm vào năm 2022, danh mục thống kê có tới 20 mã phương thức xét tuyển khác nhau.
Đến mùa tuyển sinh năm 2025, mặc dù đã có sự điều chỉnh, tổng số phương thức xét tuyển được các trường áp dụng trên toàn hệ thống vẫn ở mức 17 phương thức.
17 phương thức xét tuyển được sử dụng năm 2025. Ảnh: Thống kê từ Bộ GD&ĐT
Báo cáo tổng kết công tác tuyển sinh năm 2025 của Bộ chỉ ra một thực tế đáng chú ý: toàn hệ thống ghi nhận tới hơn 200 lượt phương thức xét tuyển của các trường hoàn toàn không có thí sinh nào xác nhận nhập học. Bên cạnh đó, có 98 lượt phương thức xét tuyển chỉ tuyển được dưới 10% thí sinh so với mức chỉ tiêu mà các cơ sở đào tạo đã công bố.
Số liệu thống kê từ Bộ GD&ĐT cho thấy, từ năm 2022 đến 2025, tuyệt đại đa số thí sinh chỉ trúng tuyển và nhập học qua 2 đến 3 phương thức truyền thống. Năm 2024, toàn hệ thống có 614.944 thí sinh nhập học, đạt 85,23% chỉ tiêu.
Trong đó, tỷ lệ thí sinh nhập học bằng kết quả thi tốt nghiệp THPT chiếm áp đảo với 52,9%, phương thức xét kết quả học tập THPT (học bạ) chiếm 28,2% và phương thức xét kết hợp chiếm 14,8%.
Đến năm 2025, với tổng số 681.688 thí sinh nhập học, đạt 90,00% chỉ tiêu, cấu trúc trúng tuyển theo phương thức vẫn không có sự thay đổi lớn.
Báo cáo tổng kết của Bộ GD&ĐT cũng ghi nhận 5 nhóm phương thức có thí sinh nhập học chính, bao gồm xét điểm thi tốt nghiệp THPT chiếm 50,32%, xét kết quả học tập THPT chiếm 29,24%, xét tuyển kết hợp đạt 15,03%, thi đánh giá năng lực, tư duy, thi riêng chiếm 5,08% và xét tuyển thẳng đạt 0,32%.
Chỉ tính riêng điểm thi tốt nghiệp THPT và điểm học bạ, hai phương thức này đã giải quyết gần 80% quy mô tuyển sinh của cả hệ thống. Ở chiều ngược lại, các phương thức tự tổ chức thi văn hóa hay các phương thức xét tuyển đặc thù khác chỉ thu hút từ 0,1% đến dưới 1% tổng số thí sinh.
Lộ trình tinh gọn phương thức, chuẩn hóa ngưỡng đảm bảo chất lượng
Bước sang năm 2026, theo quy chế mới được sửa đổi, bổ sung (Thông tư 06/2026 của Bộ GD&ĐT), các trường đại học đã bắt đầu rà soát lại chỉ tiêu, hướng tới chuẩn hóa ngưỡng đảm bảo chất lượng.
Cụ thể, các ngành sử dụng phương thức xét điểm thi THPT phải đảm bảo tổng điểm 3 môn đạt tối thiểu 15 điểm; trong khi xét học bạ bắt buộc sử dụng dữ liệu trọn vẹn 3 năm THPT gồm lớp 10, 11 và 12.
Bên cạnh xét điểm thi tốt nghiệp THPT và học bạ, nhiều trường đại học, đặc biệt là các cơ sở đào tạo lớn tại khu vực phía Nam như Đại học Quốc gia TP.HCM, Đại học Kinh tế TP.HCM, Trường Đại học Công nghiệp TP.HCM... đã chủ động chuyển hướng sang áp dụng một "phương thức xét tuyển tổng hợp" nhiều tiêu chí như điểm học bạ, điểm thi tốt nghiệp THPT, điểm thi đánh giá năng lực. Tùy theo từng đối tượng thí sinh sẽ áp dụng công thức tính khác nhau để đảm bảo đánh giá toàn diện nhưng vẫn ghi nhận thế mạnh của thí sinh.
Từ những thực tế này, theo nội dung dự thảo mà Bộ GD&ĐT lấy ý kiến, năm 2027 áp dụng có thể sẽ sử dụng 3 phương thức và từ năm 2028 giảm xuống 1 phương thức đăng ký xét tuyển vào từng ngành đào tạo, từng chương trình đào tạo; việc xét tuyển thẳng và cử tuyển không tính vào giới hạn này.
Ở cấp cơ sở đào tạo, dự thảo vẫn quy định sử dụng tối đa 5 phương thức. Đây là lộ trình để mỗi ngành lựa chọn cách đánh giá phù hợp nhất, không phải chủ trương bắt mọi trường, mọi ngành trên cả nước cùng sử dụng một kết quả duy nhất.
Thí sinh dự thi tốt nghiệp THPT năm 2026. Ảnh: VietNamnet
Theo lý giải từ đại diện Bộ GD&ĐT, từ năm 2022 đến 2026, chỉ 36,4% tổng số lượt chương trình đào tạo có căn cứ đối chiếu chính thức. Điểm học bạ trong cùng mã ngành cao hơn điểm thi tốt nghiệp THPT khá xa, trên 2.000 chương trình đào tạo tuyển sinh có chênh lệch giữa các phương thức từ 3 điểm trở lên. Khi các thang đo chưa thực sự tương đương, việc chia một ngành thành nhiều cửa xét tuyển có thể làm thí sinh cùng năng lực được đối xử khác nhau.
Bộ GD&ĐT cho rằng việc giảm phương thức là để mở rộng cơ hội bình đẳng, không phải giảm cơ hội tiếp cận. Mỗi phương thức phải bảo đảm mọi thí sinh đủ điều kiện đều có thể tham gia, công bố rõ tiêu chí và sử dụng một thang điểm chung. Cơ sở đào tạo có trách nhiệm lựa chọn phương thức phù hợp với yêu cầu đầu vào của chương trình; kết quả thi riêng, học bạ hoặc chứng chỉ vẫn có thể được sử dụng khi được cấu trúc minh bạch trong phương thức đã công bố.
