Theo VietNamNet, nhà nghiên cứu văn hóa dân gian Nguyễn Hùng Vĩ cho biết, Thanh minh là tiết thứ 5 trong 24 tiết khí hàng năm. Tiết khí này được lập lịch theo quan niệm của các quốc gia phương Đông. Người xưa chọn ngày đầu tiên của tiết Thanh minh để làm tết Thanh minh.
Năm 2026, tiết Thanh minh bắt đầu từ ngày 5/4 và kéo dài đến ngày 20/4 dương lịch, trước khi chuyển sang tiết Cốc vũ. Do đó tết Thanh minh rơi vào Chủ nhật 18/2 âm lịch.
Tết Thanh minh là dịp để mỗi gia đình Việt Nam tri ân, tưởng nhớ những người thân đã mất. Đây cũng là dịp nhiều gia đình sắp xếp thời gian đến nghĩa trang chăm sóc mộ phần người quá cố.
Vào ngày này, người Việt thường chuẩn bị mâm cúng tại nhà và ngoài mộ. Tùy từng gia đình, lễ cúng tết Thanh minh có thể là lễ chay hoặc lễ mặn.
Ngoài ra, nhiều gia đình còn chuẩn bị thêm các lễ vật gồm: hương, đèn, chè, quả, rượu, nước trong, trầu cau và tiền vàng.
Ảnh minh họa: VietNamNet
Mâm cúng tết Thanh minh ngoài mộ
Mâm cúng tết Thanh minh truyền thống ở ngoài mộ thường được chuẩn bị đơn giản, gồm hương, nước, hoa tươi, trầu cau, hoa quả, thuốc lá, trà, rượu trắng (kèm 5 chén đựng rượu), nến cốc màu đỏ.
Cầu kỳ hơn, các gia đình cũng có thể làm mâm cúng mặn hoặc chay.
Với mâm cỗ chay, gia chủ cần chuẩn bị một số món như xôi chè, oản chuối, bánh trái, chai nước, gạo, muối, bỏng, bơ, mật ong.
Còn mâm cỗ mặn thường có rượu, thịt lợn, chân giò, gà luộc hoặc khoanh giò. Nếu ngoài mộ có nhiều bát hương thì bát nào cũng phải thắp hương, còn lễ vật đặt trên bàn chung.
Sau khi dâng mâm cúng vào chỗ thờ chung để làm lễ, các thành viên bắt đầu thắp hương, cúng bái. Một người đại diện trong gia đình sẽ đọc văn khấn tết Thanh minh cổ truyền để tưởng nhớ tổ tiên và cầu may mắn, bình an.
Khi hoàn tất, gia chủ chờ cho hương cháy khoảng 2/3 thì lễ tạ, hóa vàng và xin lộc về nhà.
Khi làm lễ cúng ngoài mộ, gia chủ nên thắp nén hương cho những ngôi mộ cạnh đó để tỏ lòng kính trọng và chia sẻ sự thành kính với những ngôi mộ không có người viếng thăm.
Mâm lễ cúng Tết Thanh minh tại nhà
Theo Tạp chí Tri thức, bên cạnh nghi lễ ngoài mộ, lễ cúng gia tiên tại nhà cũng giữ vai trò quan trọng trong ngày Thanh minh. Tuy là dịp lễ lớn, mâm cúng không nhất thiết phải cầu kỳ, mà được chuẩn bị phù hợp với điều kiện của từng gia đình hoặc theo phong tục từng vùng miền. Điều cốt lõi vẫn là lòng thành kính gửi gắm qua từng lễ vật.
Thông thường, mâm cúng Thanh minh tại nhà gồm các món truyền thống như xôi, gà luộc, canh măng, miến và một món xào. Ngoài ra còn có hoa quả, hoa tươi, trầu cau và vàng mã đi kèm.
Đối với các gia đình theo Phật giáo, mâm cúng chay thường được chuẩn bị thay cho mâm cỗ mặn nhằm phù hợp với tín ngưỡng tâm linh. Trong trường hợp điều kiện kinh tế hoặc hoàn cảnh không cho phép, mâm cúng có thể giản lược chỉ gồm hoa tươi, trái cây và bánh kẹo nhưng vẫn đảm bảo sự trang nghiêm.
Trước khi thực hiện nghi lễ tại nhà, việc dọn dẹp nhà cửa sạch sẽ và lau chùi bàn thờ gia tiên là bước chuẩn bị quan trọng. Người thực hiện nghi lễ cần mặc trang phục chỉnh tề, sạch sẽ để thể hiện sự tôn trọng đối với tổ tiên.
Khi thắp hương, gia chủ vái lạy và đọc văn khấn, bày tỏ lòng thành kính. Sau khi tuần hương cháy hết, gia đình hóa vàng và xin thụ lộc.
Không chỉ là nghi lễ tâm linh, Thanh minh còn là dịp để các thành viên trong gia đình sum họp, cùng nhau chăm sóc phần mộ tổ tiên và nhắc nhớ về truyền thống hiếu nghĩa. Chính sự tiếp nối ấy đã giúp phong tục Thanh minh trở thành một nét đẹp văn hóa bền vững, góp phần gìn giữ bản sắc dân tộc qua thời gian.
