Tăng cường các quy định về công khai, minh bạch và liêm chính khoa học
Bộ Giáo dục và Đào tạo (GDĐT) vừa đăng tải dự thảo Thông tư ban hành Quy chế Cuộc thi nghiên cứu khoa học, kĩ thuật cấp quốc gia dành cho học sinh trung học cơ sở (THCS), trung học phổ thông (THPT). Dự thảo Thông tư mới sẽ thay thế Thông tư số 06/2024/TT-BGDĐT và Thông tư số 24/2025/TT-BGDĐT hiện hành.
Việc xây dựng dự thảo Thông tư nhằm cụ thể hóa các định hướng lớn tại Nghị quyết số 71-NQ/TW, Nghị quyết số 57-NQ/TW và Nghị định số 179/2026/NĐ-CP của Chính phủ quy định chính sách học bổng đối với người học các ngành khoa học cơ bản, kĩ thuật then chốt và công nghệ chiến lược.
Dự thảo quy định nguyên tắc tổ chức Cuộc thi; ban chỉ đạo, hội đồng thẩm định hồ sơ dự thi, ban giám khảo; công khai, minh bạch và liêm chính khoa học; tổ chức lựa chọn, thẩm định, chấm thi, xếp giải và lựa chọn, bồi dưỡng dự án tham dự cuộc thi quốc tế; ứng dụng công nghệ số trong nghiên cứu, quản lí và tổ chức Cuộc thi; trách nhiệm của cơ quan, tổ chức, cá nhân; kiểm tra, khen thưởng và xử lí vi phạm.
Bộ GDĐT đề xuất phạt học sinh gian lận nghiên cứu, cấm thi đến 2 năm. Ảnh: MOET
Dự thảo Thông tư xây dựng lại tiêu chí đánh giá và thang điểm theo hướng chi tiết hóa thành 20 tiêu chí cụ thể.
Đối với danh mục lĩnh vực dự thi, dự thảo chuẩn hóa còn 16 lĩnh vực. Tên gọi một số lĩnh vực được điều chỉnh để thống nhất với danh mục nhóm ngành đào tạo tại Nghị định số 179/2026/NĐ-CP, tạo cơ sở liên thông giữa kết quả Cuộc thi với chính sách học bổng và tuyển sinh đại học.
Dự thảo Thông tư cũng xây dựng lại tiêu chí đánh giá và thang điểm theo hướng chi tiết hóa thành 20 tiêu chí cụ thể, nhóm theo 5 nhóm tương ứng với cấu trúc đánh giá của Hội thi khoa học và kĩ thuật quốc tế (Regeneron ISEF), gồm: câu hỏi/vấn đề nghiên cứu (10 điểm), thiết kế và phương pháp nghiên cứu (15 điểm), thực hiện (20 điểm), tính sáng tạo và tác động tiềm năng (20 điểm), trình bày (35 điểm) - tổng điểm tối đa 100 điểm.
Nâng cao tính liêm chính và trung thực khoa học là một trong những trọng tâm cốt lõi xuyên suốt trong dự thảo Thông tư mới.
Dự thảo tăng cường các quy định về công khai, minh bạch và liêm chính khoa học, trong đó bổ sung quy định cụ thể về nội dung, thời điểm, hình thức công khai thông tin Cuộc thi; cơ chế tiếp nhận, xử lí phản ánh, kiến nghị về vi phạm liêm chính khoa học.
Một điểm mới đáng chú ý của dự thảo Thông tư là quy định phân loại 3 mức độ an toàn đối với dự án nghiên cứu bao gồm: mức cấm tuyệt đối, mức phê duyệt rủi ro và mức an toàn. Việc phân định này giúp cơ sở giáo dục có căn cứ rõ ràng khi phê duyệt kế hoạch nghiên cứu của học sinh.
Dự thảo yêu cầu tính nguyên gốc. Theo đó, dự án bắt buộc phải bảo đảm trung thực, khách quan; không gian lận, giả mạo, sao chép trái phép hoặc chiếm đoạt kết quả nghiên cứu của người khác. Kết quả nghiên cứu phải phản ánh đúng mức độ đóng góp thực chất của từng thành viên.
Quy định phân loại 3 mức độ an toàn đối với dự án nghiên cứu
Theo dự thảo mới, học sinh bắt buộc phải lập nhật kí nghiên cứu liên tục (bằng bản viết hoặc điện tử), ghi nhận rõ thời gian, đầu việc, phương pháp và vai trò của từng người, có xác nhận định kì của giáo viên hướng dẫn. Đây là tài liệu bắt buộc dùng để đối chiếu mức độ trung thực, phân biệt sự tham gia thực chất của học sinh với vai trò hỗ trợ của người hướng dẫn.
Cùng với đó, dự thảo kiểm soát chặt chẽ việc ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI). Học sinh được phép sử dụng AI để tra cứu hoặc mô phỏng, nhưng phải kê khai trung thực trong hồ sơ về mục đích, phạm vi sử dụng. Nghiêm cấm dùng AI để giả mạo quá trình nghiên cứu, tạo lập dữ liệu sai lệch hoặc thay thế hoạt động phân tích, sáng tạo của học sinh.
Bộ GDĐT đề xuất 20 tiêu chí chấm thi khoa học kỹ thuật, siết sử dụng AI. Ảnh: MOET
Dự thảo mới quy định trách nhiệm liên đới của người hướng dẫn và nhà trường. Người hướng dẫn không được thực hiện thay học sinh các nội dung cốt lõi và phải chịu trách nhiệm liên đới nếu để xảy ra vi phạm liêm chính khoa học. Cơ sở giáo dục nếu thiếu giám sát để xảy ra sai phạm sẽ bị phê bình và xem xét trách nhiệm người đứng đầu.
Danh sách dự án, báo cáo tóm tắt và poster phải được công khai rộng rãi. Đơn vị thường trực sẽ công khai địa chỉ tiếp nhận kiến nghị về tính nguyên gốc và xử lý xác minh trong vòng 7 ngày làm việc.
Bên cạnh khen thưởng, dự thảo nêu rõ chế tài xử phạt đối với từng đối tượng liên quan đến Cuộc thi vi phạm. Học sinh làm giả hồ sơ, nhật kí hay dữ liệu gốc sẽ bị hủy kết quả thi và cấm tham gia cuộc thi từ 1 đến 2 năm. Người hướng dẫn vi phạm có thể bị cấm hướng dẫn từ 1 đến 2 chu kì cuộc thi tiếp theo, bị xử lí theo luật viên chức và pháp luật khác có liên quan. Mọi giải thưởng của các dự án bị phát hiện vi phạm liêm chính khoa học sau đó đều sẽ bị thu hồi và công bố công khai.
Dự thảo Thông tư cũng cụ thể hóa cơ chế tiếp nhận, xác minh và hình thức xử lí vi phạm tương ứng, bảo đảm đồng bộ, không chồng chéo với hệ thống pháp luật hiện hành.
