LTS: Thời gian qua, hàng giả, hàng kém chất lượng không còn ẩn mình nơi vỉa hè, “chợ cóc”, mà đã khoác áo thương hiệu, len lỏi vào từng bữa ăn, làn da, cũng như sức khỏe của người dân. Phía sau đó, là những “đại công xưởng” hoạt động tinh vi, thu lợi bất chính khổng lồ.
Nhìn lại các vụ án lớn được triệt phá thời gian qua, có thể thấy một điểm chung rõ nét, hàng giả không còn là hành vi manh mún, mà đã trở thành tội phạm kinh tế có tổ chức, gắn với gian lận thương mại, trốn thuế, thậm chí rửa tiền. Trước thực tế đó, lực lượng Công an đã chủ động chuyển hướng đấu tranh, không chỉ xử lý phần ngọn là hàng hóa vi phạm, mà tập trung đánh vào “đầu não” sản xuất, dòng tiền và hệ thống phân phối. Những chiến công trong cuộc chiến chống hàng giả, hàng kém chất lượng không chỉ góp phần làm trong sạch thị trường, mà còn khẳng định vai trò nòng cốt của lực lượng Công an trong việc bảo vệ sức khỏe, quyền lợi chính đáng của người dân.
Tuyến bài “Chuyện về những “cuộc chiến không tiếng súng”: Phanh phui mạng lưới hàng giả, chiến công thầm lặng vì sức khỏe nhân dân” do phóng viên Đời sống & Pháp luật thực hiện sẽ khắc họa rõ nét những “trận đánh” thầm lặng, không ồn ào, nhưng để lại tác động lâu dài đối với trật tự kinh tế - xã hội của lực lượng Công an, đồng thời đặt ra câu hỏi cốt lõi khi hàng giả, hàng kém chất lượng bị phanh phui, quyền lợi của người dân, những nạn nhân trực tiếp sẽ được bảo vệ đến đâu?
Kính mời quý độc giả theo dõi. Trân trọng!
Không dừng lại ở việc bóc gỡ những “đại công xưởng” sản xuất, buôn bán thực phẩm giả, cuộc chiến chống hàng giả đang bước sang giai đoạn mới, bảo vệ quyền lợi thực chất cho người tiêu dùng. Từ các chuyên án lớn được Bộ Công an triển khai đồng bộ trên phạm vi toàn quốc, hàng loạt đối tượng sản xuất, kinh doanh thực phẩm giả đã bị xử lý nghiêm khắc.
"Quả đấm thép" và những chuyển biến tích cực
Theo Bộ Công an, thời gian qua, lực lượng chức năng đã triển khai quyết liệt, đồng bộ các giải pháp tổng rà soát, đấu tranh, xử lý vi phạm về an toàn thực phẩm, đặc biệt là hoạt động sản xuất, buôn bán hàng giả là thực phẩm, nhóm hàng hóa tác động trực tiếp đến sức khỏe cộng đồng.
Trao đổi với PV ĐS&PL, đại diện Cục Cảnh sát Phòng chống tội phạm về Môi trường, Bộ Công an cho biết, từ kết quả phát hiện, đấu tranh với các chuyên án, khởi tố vụ án, khởi tố bị can về tội sản xuất, buôn bán hàng giả là thực phẩm trong thời gian qua là lời cảnh tỉnh, răn đe đối với các tổ chức, cá nhân không chấp hành nghiêm chỉnh các quy định của pháp luật trong hoạt động sản xuất, kinh doanh thực phẩm.
Đối với người dân, nhận thức của người dân về an toàn thực phẩm qua đó được nâng cao, sẵn sàng nói không với thực phẩm giả, thực phẩm không rõ nguồn gốc xuất xứ.
Đường dây sản xuất sữa giả vừa được Bộ Công an triệt phá với quy mô lớn, có doanh thu gần 500 tỷ đồng.
“Qua công tác đấu tranh cũng là một biện pháp truyền thông rộng rãi về hậu quả, tác hại của thực phẩm giả, thực phẩm kém chất lượng đối với sức khỏe người tiêu dùng. Đồng thời, cảnh báo cho người dân biết các thủ đoạn của tội phạm, giúp người dân nhận biết các dấu hiệu vi phạm và cách chọn mua thực phẩm an toàn, có truy xuất nguồn gốc; kịp thời phát hiện, tố giác các hành vi vi phạm pháp luật trong sản xuất, kinh doanh thực phẩm, xây dựng thị trường thực phẩm an toàn, công bằng, góp phần phát triển kinh tế xã hội của đất nước”, vị đại diện Cục Cảnh sát Phòng chống tội phạm về Môi trường, Bộ Công an nhấn mạnh.
Không có “vùng cấm”
Thông tin tiếp về vấn đề này, trao đổi với PV ĐS&PL, luật sư Nguyễn Thị Ngọc Anh, Giám đốc Công ty Luật TNHH Toàn cầu ATA cho biết, pháp luật hình sự Việt Nam đã thiết lập một khung trách nhiệm tương đối nghiêm khắc đối với hành vi sản xuất, kinh doanh hàng giả, đặc biệt là những nhóm hàng hóa có nguy cơ trực tiếp xâm hại sức khỏe con người. Bộ luật Hình sự năm 2015, sửa đổi bổ sung năm 2017, dành riêng một loạt điều khoản để điều chỉnh các hành vi này, cụ thể: Điều 192 quy định tội sản xuất, buôn bán hàng giả; Điều 193 quy định tội sản xuất, buôn bán hàng giả là lương thực, thực phẩm, phụ gia thực phẩm; Điều 194 điều chỉnh hành vi sản xuất, buôn bán hàng giả là thuốc chữa bệnh, thuốc phòng bệnh.
Luật sư Nguyễn Thị Ngọc Anh, Giám đốc Công ty Luật TNHH Toàn cầu ATA.
Đáng chú ý, tại Điều 193 và 194 Bộ luật Hình sự, mức hình phạt đối với hành vi sản xuất, buôn bán hàng giả là lương thực thực phẩm và sản xuất, buôn bán thuốc giả gây hậu quả đặc biệt nghiêm trọng có thể chịu khung hình phạt lên đến tù chung thân hoặc tử hình (đối với hành vi sản xuất, buôn bán thuốc giả).
“Thực tiễn công tác đấu tranh phòng chống tội phạm hàng giả thời gian qua cho thấy, các điều luật nêu trên đã được triển khai, áp dụng mạnh mẽ, trên quy mô Toàn quốc. Nhiều chuyên án lớn đã bóc tách được toàn bộ chuỗi hành vi phạm tội, phanh phui những “đại công xưởng” sản xuất và những đại hệ thống phân phối hàng giả tồn tại dai dẳng nhiều năm, thu lợi bất chính khổng lồ, âm thầm xâm nhập và ảnh hưởng đến đời sống của hàng triệu người dân Việt Nam”, luật sư Ngọc Anh phân tích.
Gặp khó trong việc bồi thường cho người dân?
Câu hỏi được đặt ra: Sau khi tội phạm được đưa ra ánh sáng và xử lý, thì những người dân, từng là những khách hàng tiêu dùng, sử dụng hàng giả có được bảo vệ, bảo đảm quyền lợi hay đền bù thiệt hại (nếu có) không?
Luật sư Ngọc Anh cho rằng, theo quy định của Bộ luật Dân sự năm 2015, cụ thể tại Điều 584 Khoản 1: “1. Người nào có hành vi xâm phạm tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm, uy tín, tài sản, quyền, lợi ích hợp pháp khác của người khác mà gây thiệt hại thì phải bồi thường....”. Đối với thiệt hại do sức khỏe bị xâm phạm, Điều 590 Bộ luật Dân sự quy định rõ các khoản bồi thường bao gồm chi phí hợp lý cho việc cứu chữa, phục hồi sức khỏe, thu nhập bị mất hoặc bị giảm sút, cũng như khoản bù đắp tổn thất về tinh thần.
Song song với đó, Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2023, tại Điều 4, khẳng định quyền của người tiêu dùng “được bảo đảm an toàn về tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm, uy tín, tài sản… khi sử dụng hàng hóa, dịch vụ…”; và quyền “yêu cầu tổ chức, cá nhân kinh doanh bồi thường thiệt hại khi sản phẩm, hàng hóa có khuyết tật, sản phẩm, hàng hóa, dịch vụ không phù hợp tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật, không bảo đảm an toàn, đo lường, số lượng, khối lượng, chất lượng, công dụng, giá, nội dung khác theo quy định của pháp luật hoặc không đúng với đăng ký, thông báo, công bố, niêm yết, quảng cáo, giới thiệu, giao kết, cam kết của tổ chức, cá nhân kinh doanh”.
Về mặt nguyên tắc, người dân đã sử dụng hàng giả hoàn toàn có quyền yêu cầu bồi thường. Khi mua hàng, người dân thông thường sẽ chỉ có thể tìm hiểu thông tin qua nhãn mác hoặc đặt niềm tin vào các lời quảng cáo hay giới thiệu của các KOLs, người nổi tiếng. Họ không có đủ điều kiện và năng lực để có thể tự kiểm tra, tự xác định tính đúng đắn của những thông tin, hình ảnh mà phía nhà sản xuất, đơn vị bán hàng hay những người quảng cáo, giới thiệu sản phẩm đưa ra. Do vậy, về nguyên tắc, họ là những người tiêu dùng cần được bảo vệ cần phải nhận được bồi thường thỏa đáng sau khi các vụ án hàng giả bị khởi tố và xét xử.
Tuy nhiên, xét quy định pháp luật hiện hành, việc bồi thường phải gắn liền với thiệt hại. Trong khi đó, việc chứng minh thiệt hại lại không hề đơn giản.
Công an tỉnh Thanh Hóa vừa triệt phá đường dây sản xuất thuốc giả cực lớn, thu gần 10 tấn thuốc giả và nguyên liệu làm thuốc.
“Không phải mọi trường hợp sử dụng hàng giả đều dẫn đến hậu quả tức thì. Khi tổn hại về sức khỏe xuất hiện sau một thời gian dài, việc xác định mối quan hệ nhân quả giữa sản phẩm giả và bệnh lý phát sinh trở nên vô cùng khó khăn, nhất là trong điều kiện người dân không có thói quen lưu giữ hóa đơn, bao bì, hay mẫu sản phẩm và càng không đủ năng lực để tiến hành các đợt kiểm tra, kiểm định chất lượng sản phẩm hay nguyên nhân sâu xa ảnh hưởng tới sức khoẻ của mình”, vị Giám đốc Công ty Luật TNHH Toàn cầu ATA nhận định.
Bên cạnh rào cản chứng cứ, còn tồn tại một rào cản tâm lý không kém phần quan trọng. Nhiều người dân lựa chọn im lặng, “bỏ qua”, bởi giá trị mỗi sản phẩm không lớn, mỗi cá nhân thường chỉ gánh chịu một phần thiệt hại nhỏ, phân tán, trong khi thủ tục khiếu kiện phức tạp, tốn kém thời gian và công sức nên rất khó để theo đuổi một cách độc lập.
Khởi kiện tập thể, “chìa khóa” bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng
Theo luật sư Ngọc Anh, trong bối cảnh đó, cơ chế khởi kiện tập thể và việc cho phép giải quyết vụ án dân sự theo thủ tục rút gọn từ lâu đã được xác định là “chìa khoá” để cân bằng lại tương quan về quyền lợi giữa người tiêu dùng và các chủ thể kinh doanh vi phạm.
Cụ thể, Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2023, có hiệu lực từ ngày 01/7/2024 đã quy định, các Hiệp hội bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng có thể “đại diện cho người tiêu dùng khi có yêu cầu hoặc uỷ quyền của người tiêu dùng” hoặc “tự mình khởi kiện vụ án dân sự về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng vì lợi ích công cộng”.
Việc xét xử Hoa hậu Thùy Tiên, Quang Linh Vlogs và Hằng Du Mục về hành vi lừa dối khách hàng thể hiện quyết tâm xử lý nghiêm, không có vùng cấm, không bỏ lọt tội phạm. (Ảnh: Xuân Phú)
Ngoài ra, ngày 24/6/2025, Quốc hội đã thông qua Nghị quyết số 205/2025/QH15 về việc thí điểm Viện kiểm sát nhân dân (VKSND) khởi kiện vụ án dân sự để bảo vệ quyền dân sự của các chủ thể là nhóm dễ bị tổn thương hoặc bảo vệ lợi ích công. Trong đó, người tiêu dùng được xác định thuộc nhóm chủ thể lợi ích công. Nghị quyết cho phép VKSND sẽ triển khai việc khởi kiện vụ án sau khi đã kiểm tra, xác minh và xác định có vi phạm gây thiệt hại đến quyền dân sự của người tiêu dùng và đã thông báo, kiến nghị cơ quan, tổ chức, cá nhân có quyền, trách nhiệm khởi kiện theo quy định nhưng không có người khởi kiện.
Không dừng ở đó, Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2023 còn cho phép áp dụng thủ tục tố tụng rút gọn (do 1 thẩm phán xét xử; trình tự, thủ tục đơn giản; thời hạn xét xử vụ án ngắn hơn so với những vụ án dân sự thông thường) đối với các vụ án bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng có giá trị giao dịch dưới 100 triệu đồng mà không phải đáp ứng đủ điều kiện quy định tại Bộ luật Tố dụng dân sự như đối với các vụ án khác.
“Những quy định hiện nay theo tôi đánh giá là hoàn toàn có thể áp dụng cho những vụ án về sản xuất hàng giả. Theo đó, khi đã có kết luận điều tra hoặc bản án hình sự có hiệu lực pháp luật, việc áp dụng cơ chế khởi kiện tập thể hoặc thủ tục tố tụng rút gọn cho các yêu cầu bồi thường dân sự của các cá nhân người tiêu dùng là hoàn toàn phù hợp. Nếu áp dụng được quy định này vào thực tiễn sẽ giúp rút ngắn đáng kể khoảng cách từ việc “phá án hàng giả” đến việc “bảo vệ quyền lợi thực chất cho mỗi người dân””, luật sư Ngọc Anh nhấn mạnh.
Xem thêm: https://doisongphapluat.com.vn/chuyen-ve-nhung-cuoc-chien-khong-tieng-sung-bai-2-khi-hang-gia-dau-doc-suc-khoe-nguoi-gia-va-tre-em-a707974.html Chuyện về những “cuộc chiến không tiếng súng”- Bài 2: Khi hàng giả "đầu độc" sức khỏe người già và trẻ em
