Tổng thống Mỹ Donald Trump từng khiến kế hoạch chuyển giao công nghệ để Ukraine tự sản xuất tên lửa Patriot trở nên khá đơn giản.
“Chúng tôi sẽ cấp phép để các vị sản xuất Patriot”, ông Trump nói với Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky bên lề hội nghị thượng đỉnh NATO tại Ankara hồi tháng 7. Theo nhà lãnh đạo Mỹ, sau khi được Washington hướng dẫn về công nghệ, Ukraine có thể tương đối nhanh chóng bắt tay vào sản xuất tên lửa.
Tuy nhiên, kế hoạch này sau đó đã vấp phải những trở ngại lớn.
Hệ thống tên lửa Patriot. Ảnh: Reuters
Tại cuộc họp nội các ở Camp David, bang Maryland vào tuần trước, ông Trump đã rút lại cam kết trước đó. Tổng thống Mỹ cho rằng việc chuyển giao những công nghệ quân sự nhạy cảm tiềm ẩn nhiều rủi ro, bởi quốc gia được tiếp cận công nghệ đó trong tương lai có thể thay đổi lập trường.
Theo The Telegraph, sự thay đổi của Washington diễn ra trong bối cảnh nội bộ Mỹ ngày càng tranh luận gay gắt về việc có nên trao cho Kyiv quyền tiếp cận công nghệ Patriot hay không. Một trong những mối lo lớn nhất của các quan chức và chuyên gia Mỹ là những bí mật quân sự tiên tiến cuối cùng có thể rơi vào tay Nga.
Công nghệ tối mật trong tên lửa Patriot
Một trong những công nghệ quan trọng nhất mà Ukraine muốn tiếp cận là đầu dò radar chủ động băng tần Ka của tên lửa PAC-3, được Boeing sản xuất tại Alabama. Đây là bộ phận nhạy cảm đến mức Washington hạn chế xuất khẩu ngay cả với một số đồng minh thân cận.
Đầu dò radar này được ví như “mắt và tai” của tên lửa đánh chặn. Trong những giây cuối trước khi tiếp cận mục tiêu, hệ thống giúp tên lửa xác định vị trí vật thể đang lao tới, khóa mục tiêu và thực hiện cú đánh trực diện.
Việc Washington không đồng ý chuyển giao công nghệ trên có thể đặt Kyiv trước bài toán khó, đặc biệt khi Nga được cho là đang chuẩn bị cho một chiến dịch tập kích tên lửa và máy bay không người lái mới nhằm vào các thành phố cũng như cơ sở hạ tầng năng lượng Ukraine trong mùa đông.
Trong khi đó, kho tên lửa Patriot của Ukraine đang suy giảm. Trong một đợt tập kích của Nga hôm 5/8, phòng không Ukraine không đánh chặn được tên lửa đạn đạo nào trong tổng số 24 quả được phóng về khu vực Kyiv. Cuộc tấn công khiến 17 người thiệt mạng và gây thiệt hại nghiêm trọng cho cơ sở hạ tầng.
“Mỗi gói hệ thống phòng không chống tên lửa đạn đạo đều cứu sống người dân của chúng ta. Và mỗi đêm chúng ta thiếu chúng đều dẫn đến thương vong”, ông Zelensky nói.
Ukraine không đánh chặn được bất kỳ tên lửa nào trong các cuộc tấn công của Nga hôm thứ Tư tuần trước. Ảnh : Anatolii Stepanov/Reuters
Giới lãnh đạo Ukraine vì thế ngày càng lo ngại về những gì có thể xảy ra trong mùa đông tới. Kyiv được cho là cần khoảng 300 tên lửa đánh chặn để tăng cường khả năng bảo vệ đất nước trước các đợt không kích quy mô lớn.
Bộ phận công nghệ cao nhất của Patriot được sản xuất tại một cơ sở rộng khoảng 63.000 feet vuông của Boeing ở Huntsville. Tại đây, các kỹ sư lắp ráp đầu dò radar chủ động băng tần Ka để đặt vào phần mũi tên lửa.
Khi tên lửa áp sát mục tiêu, radar phát ra tần số cao để tìm kiếm và khóa mục tiêu, qua đó giúp tên lửa đánh chặn va chạm trực tiếp với tên lửa đạn đạo hoặc tên lửa hành trình đang di chuyển ở tốc độ lớn.
Dù khoảng 20 quốc gia đang mua và vận hành Patriot, Mỹ vẫn kiểm soát nghiêm ngặt các bản thiết kế và công nghệ cần thiết để sản xuất hệ thống. Việc Washington cho phép sản xuất Patriot ở nước ngoài là rất hiếm.
Đức và Nhật Bản là hai quốc gia được Mỹ cấp phép tự sản xuất. Berlin nhận giấy phép vào khoảng năm 2022. Đến năm 2024, Đức tiếp tục được trao hợp đồng xây dựng một nhà máy để sản xuất tên lửa trong nước.
Nhật Bản được Washington cấp phép sản xuất tên lửa và một số linh kiện từ năm 2005. Tuy nhiên, ngay cả Nhật Bản cũng không được phép tự chế tạo đầu dò radar băng tần Ka có độ nhạy cao.
Quá trình làm chủ Patriot cũng không thể diễn ra trong thời gian ngắn. Quân đội Nhật Bản từng mất khoảng ba năm mới thử nghiệm thành công tên lửa PAC-3 lần đầu tiên. Các nhà phân tích cho rằng Ukraine có thể phải đối mặt với khoảng thời gian tương tự.
Ông Glen Howard, Chủ tịch kiêm Giám đốc điều hành tổ chức phi lợi nhuận The Saratoga Foundation, nhận định quá trình này có thể kéo dài tới ba năm, trong khi hiện chỉ có một cơ sở ở Huntsville sản xuất linh kiện then chốt.
Ukraine chạy đua với mùa đông
Đối với ông Zelensky, nhu cầu sở hữu thêm Patriot trở nên cấp thiết bởi đây là loại vũ khí phòng không có khả năng đối phó với tên lửa đạn đạo tốc độ cao và tên lửa siêu thanh của Nga.
Trong chuyến trở lại Phòng Bầu dục hồi tháng 7, Tổng thống Ukraine đã đề nghị được cung cấp khoảng 300 tên lửa để củng cố khả năng phòng thủ trước chiến dịch tập kích mùa đông của Moscow.
Mùa đông từ lâu là một trong những thách thức lớn đối với Ukraine. Trong những đợt rét sâu kèm gió Siberia, nhiệt độ tại một số khu vực có thể xuống khoảng -20 độ C.
Kyiv đã yêu cầu 300 tên lửa Patriot khi mùa đông đến gần. Ảnh : Kacper Pempel/Reuters
Nga được cho là sử dụng chiến thuật nhằm vào hệ thống năng lượng trong mùa đông để gây sức ép lên Ukraine. Các cuộc tấn công vào lưới điện có nguy cơ khiến nhiều thành phố rơi vào cảnh mất điện và thiếu hệ thống sưởi giữa thời tiết giá rét.
Ông Zelensky từng chỉ trích sự chậm trễ và do dự của các đồng minh trong việc chuyển giao thêm tên lửa Patriot.
Tuy nhiên, ngay cả khi Washington đồng ý về mặt chính trị, việc giúp Ukraine tự sản xuất Patriot vẫn là một quá trình phức tạp.
Ông Michael Cadenazzi, trợ lý thư ký quốc phòng phụ trách chính sách công nghiệp, cho rằng một trong những phần khó nhất là xây dựng và chứng nhận một chuỗi cung ứng hoàn toàn mới.
Theo ông, số kỹ sư có đủ chuyên môn để thực hiện những công việc này tương đối hạn chế, trong khi nguồn linh kiện đạt tiêu chuẩn cũng không dồi dào. Việc tìm kiếm và chứng nhận những nhà cung cấp đủ năng lực vì thế sẽ cần nhiều thời gian.
Nỗi lo công nghệ Patriot rơi vào tay Nga
Các quy định kiểm soát xuất khẩu nghiêm ngặt của Mỹ được xây dựng nhằm ngăn những công nghệ vũ khí tiên tiến thoát khỏi sự kiểm soát của Washington.
Nếu Ukraine được phép tự sản xuất Patriot, Mỹ sẽ phải chuyển giao không chỉ phần cứng mà còn cả bản vẽ kỹ thuật, phần mềm và những kiến thức chuyên môn cần thiết để chế tạo hệ thống vũ khí phức tạp này.
Một nguồn tin cấp cao trong Chính phủ Anh am hiểu quy trình ra quyết định của Washington cho biết đây là một trong những nguyên nhân chính khiến kế hoạch bị trì hoãn.
Mỹ cũng sẽ phải xác định cụ thể từng nhà máy, nhân viên và nhà thầu phụ Ukraine được phép tiếp cận công nghệ. Quan trọng hơn, Washington cần bảo đảm những bí mật quân sự này không bị đánh cắp hoặc chuyển sang Nga.
Một nguồn tin thân cận với Tổng thống Mỹ cho biết Washington cũng lưu ý đến những trường hợp vũ khí do các đồng minh viện trợ cho Ukraine sau đó xuất hiện trên thị trường chợ đen ở châu Âu.
Đầu dò radar của các tên lửa do Ukraine sản xuất được trưng bày tại Kyiv năm 2021. Ảnh: Telegraph
Tướng bốn sao về hưu Phil Breedlove, cựu Tư lệnh Bộ Chỉ huy châu Âu của Mỹ và cựu Tư lệnh tối cao NATO tại châu Âu, cho rằng vấn đề chuyển giao những công nghệ nhất định thực sự là mối quan ngại đối với chính quyền Mỹ.
Theo ông Breedlove, trong chính quyền tồn tại lo ngại rằng công nghệ được cung cấp cho Ukraine bằng cách nào đó có thể rơi vào tay Nga.
Bên cạnh vấn đề an ninh, các tập đoàn quốc phòng Mỹ cũng được cho là có những mối quan tâm khác.
Theo The Atlantic, Raytheon và Lockheed Martin, hai tập đoàn quốc phòng tham gia chương trình Patriot, lo ngại Ukraine có thể cải tiến tên lửa đánh chặn và tìm ra phương thức sản xuất nhanh hơn với chi phí thấp hơn đáng kể nếu được tiếp cận đầy đủ công nghệ.
Một quan chức đảng Cộng hòa tại Quốc hội Mỹ cho rằng đây có thể là một trong những nguyên nhân quan trọng khác khiến Nhà Trắng không muốn cấp phép.
Theo nguồn tin này, mối lo nằm ở khả năng Ukraine tìm ra cách cải tiến Patriot, sau đó sản xuất hệ thống với quy mô lớn hơn, tốc độ nhanh hơn và chi phí thấp hơn nhiều so với các dây chuyền hiện nay tại Mỹ.
Nhà máy Patriot có thể trở thành mục tiêu của Nga
Một vấn đề khác là địa điểm sản xuất tên lửa. Nếu Ukraine xây dựng dây chuyền Patriot ngay trong nước, các cơ sở này gần như chắc chắn sẽ trở thành những mục tiêu quan trọng trong các cuộc tập kích của Nga.
Hai nguồn tin am hiểu các cuộc thảo luận cho biết một phương án đang được cân nhắc là sản xuất tên lửa đánh chặn mới tại Đức hoặc một quốc gia châu Âu khác.
Ý tưởng này được cho là nhận được sự ủng hộ của Elbridge Colby, Thứ trưởng Bộ Chiến tranh Mỹ phụ trách chính sách.
Dù vậy, các chuyên gia và nguồn tin trong ngành nhận định việc đưa dây chuyền sản xuất ra ngoài Ukraine cũng không phải giải pháp nhanh chóng. Quá trình này có thể khiến thủ tục cấp phép trở nên phức tạp hơn và kéo dài thêm thời gian. Ngay cả Đức cũng chưa hoàn tất việc đưa nhà máy Patriot mới vào sản xuất.
Ông Fabian Hoffmann, chuyên gia tên lửa tại Đại học Oslo, nhận định những lo ngại về sở hữu trí tuệ cũng như nguy cơ cơ sở sản xuất trở thành mục tiêu tấn công đều có cơ sở.
Theo ông, nếu sản xuất Patriot tại Ukraine, các cơ sở có thể phải được đưa xuống lòng đất và phân tán tại nhiều địa điểm để giảm nguy cơ bị tập kích. Điều này đồng nghĩa việc thiết lập dây chuyền sản xuất theo giấy phép sẽ mất nhiều thời gian và khó vận hành hiệu quả.
Trong khi tranh luận về việc chuyển giao công nghệ chưa ngã ngũ, Boeing vẫn đang đẩy mạnh năng lực sản xuất đầu dò radar băng tần Ka.
Các nguồn tin trong ngành cho biết tập đoàn đã tăng quy mô sản xuất nhằm đáp ứng nhu cầu ngày càng lớn. Hồi tháng 4, một thỏa thuận khung kéo dài bảy năm được ký kết với mục tiêu tăng gấp ba sản lượng hàng năm. Theo kế hoạch, số đầu dò radar được Boeing sản xuất trong thời gian tới sẽ lớn hơn đáng kể tổng sản lượng của 26 năm trước cộng lại.
Áp lực đối với nguồn cung Patriot còn đến từ chính nhu cầu của Mỹ. Theo bài viết, cuộc xung đột với Iran đã khiến kho tên lửa đánh chặn Patriot của Washington suy giảm đáng kể. Một số đánh giá cho rằng quân đội Mỹ đã sử dụng khoảng 50-65% tổng số tên lửa Patriot hiện có.
“Boeing sẽ làm theo bất cứ điều gì chính phủ yêu cầu. Họ đang tập trung vào việc tăng cường sản xuất để đáp ứng nhu cầu”, một nguồn tin tham gia các cuộc thảo luận về vấn đề cấp phép cho biết.
Ukraine đã đưa ra đề xuất và thể hiện rõ nhu cầu đối với Patriot. Tuy nhiên, triển vọng Kyiv được tiếp cận những công nghệ nhạy cảm nhất của hệ thống này đang bị thu hẹp bởi sự thận trọng của Washington.
Trong bối cảnh nguy cơ một chiến dịch không kích quy mô lớn khác vào mùa đông đang đến gần, Ukraine phải đối mặt với sức ép ngày càng lớn về thời gian: vừa tìm cách tăng số lượng tên lửa đánh chặn, vừa thuyết phục Mỹ mở cánh cửa tiếp cận công nghệ Patriot mà Washington lâu nay kiểm soát chặt chẽ.
