“Tò he xanh đỏ tím vàng
Mẹ mua mỗi độ chợ làng vào phiên
Chim cò, ngũ quả, cô tiên
Nhỏ xinh đánh đổi nỗi niềm tuổi thơ”
Nhắc đến tò he, mỗi ai trong chúng ta đều nghĩ ngay đến món đồ ký ức tuổi thơ với những tạo hình quen thuộc và đẹp mắt. Dù xã hội đang ngày càng phát triển, với không ít món đồ chơi mới lạ xuất hiện nhưng tò he vẫn tồn tại, mang trong mình sức hút kỳ lạ và mang nét dân gian đậm hồn Việt.
Cách trung tâm thành phố Hà Nội hơn 30 km, làng Xuân La (huyện Phú Xuyên, Hà Nội) là làng nghề duy nhất tại Việt Nam đến nay vẫn còn làm tò he. Là một trong những nghệ nhân làm tò he ở làng nghề Xuân La, ông Đặng Xuân Khương kể trong 40 năm gắn bó với nghề, ông đã cùng tò he đến khắp các lễ hội tại các tỉnh thành trên cả nước.
“Tò he là một trò chơi dân gian truyền thống của làng nghề chúng tôi từ xa xưa. Không những thế còn là một nét đẹp văn hoá của dân tộc. Đó cũng là một nghề đặc thù gia truyền của làng. Khi còn nhỏ, tôi đã sớm được tiếp xúc với những cây tò he, khi học hết phổ thông, tôi ra ngoài bươn chải bằng chính ngành nghề này.
Đầu xuân năm mới, tại những lễ hội truyền thống, chúng tôi đã đến khắp các tỉnh thành trên cả nước để biểu diễn, cũng như trưng bày những sản phẩm tò he cho các quan khách tới tham dự”, ông Khương chia sẻ.
Theo ông Khương, để làm ra những mẫu tò he bắt mắt, cuốn hút và có hồn, người nghệ nhân không chỉ cần bàn tay khéo léo, tinh hoa mà còn phải đặt toàn bộ tâm huyết của mình vào sản phẩm.
Làng nghề tò he Xuân La có tuổi đời hơn 300 năm nhưng ngay cả ông Khương hay những nghệ nhân khác cũng không biết chính xác thời điểm ra đời và người tạo ra thú nặn tò he này. Tương truyền, tò he ban đầu được nặn bằng đất sét, về sau sử dụng bột gạo.
Tò he xưa thường được mang đi cúng lễ nên có hình thù các con vật, vì vậy trước đây, họ thường gọi sản phẩm này là đồ chơi chim cò. Cái tên “tò he” được người làng Xuân La hay gọi 50 năm trở lại đây.
“Đầu tiên các cụ làm sản phẩm con tò he bằng đất tự tạo, sau đó các cụ phát triển, tạo ra tò he bằng bột gạo. Để thu hút khách hàng, các cụ đã thêm vào cuối con con tò he một bộ phận để khi thổi vào sẽ tạo ra tiếng còi. Từ đó trở đi, dân gian mới gọi với cái tên “chim cò và tò he””, ông Khương chia sẻ.
Trước đây, tò he sau khi chơi, trẻ nhỏ có thể ăn được bởi món đồ này làm bằng bột gạo luộc chín, màu sắc của cây tò he cũng hoàn toàn được tạo ra từ những nguyên liệu thiên nhiên.
Thế nhưng từ rất lâu, tò he đã không còn là món ăn ưa thích của trẻ nhỏ. Vì vậy, những người nghệ nhân làng Xuân La quyết định cải tiến để giúp cây tò he trở nên lâu hỏng hơn. Mặc dù không ăn được nhưng tò he ngày nay vẫn đảm bảo an toàn vệ sinh, không ảnh hưởng đến sức khoẻ của người chơi.
Ngoài việc cải tiến các nguyên liệu, sản phẩm của các nghệ nhân làng tò he Xuân La ngày nay cũng dần đa dạng hơn, nhiều chủng loại, nhiều mẫu mã, không ngừng thu hút khách hàng và người tham quan.
“Trong quá trình theo đuổi thị hiếu của khách hàng, chúng tôi đã làm ra những sản phẩm quy mô hơn, đó là những bức tranh tò he. Đó có thể là bức tranh cảnh đồng quê, di tích lịch sử hoặc những bức tranh về danh lam thắng cảnh”, ông Khương cho biết thêm.
Sự hấp dẫn của tò he không chỉ đến từ màu sắc rực rỡ, hình tượng giàu phong cách, có tính nghệ thuật cao, mà điều đặc biệt nhất là khách hàng có thể trực tiếp xem các nghệ nhân nhào nặn, biến những cục bột vô tri vô giác trở thành sản phẩm mình muốn chỉ sau vài phút.
Ông Đặng Văn Nhạ - một trong những nghệ nhân tò he làng Xuân La cho hay: “Tôi ngồi làm tò he mà mọi người cứ bao vây xung quanh cũng vui lắm, nhiều lúc cũng phải toát mồ hôi, làm không kịp được”.
Bên cạnh hoạt động mua bán, biểu diễn, các nghệ nhân trong làng nghề cũng tổ chức giảng dạy, truyền lại nghề truyền thống cho các bạn trẻ thế hệ sau. Cũng là một nghệ nhân trong làng nghề Xuân La, anh Đặng Văn Tiên thường tổ chức những buổi dạy tò he cho những bạn trẻ trong làng trong mỗi dịp hè.
“Cứ hè đến, tôi lại tổ chức dạy miễn phí cho những bạn trẻ trong làng yêu thích làm tò he. Vì muốn gìn giữ nét văn hoá truyền thống này, tôi quyết định dạy các em miễn phí. Đồng thời, những em nào nặn ra thành phẩn đẹp, tôi cũng sẽ có thưởng”, anh Đặng Văn Tiên nói.
Không khó để có thể nói, sản phẩm tò he đến nay vẫn là món đồ chơi thú vị, hấp dẫn trẻ em và cũng là món quà lưu niệm mộc mạc, đậm chất làng quê Việt Nam. Chính nhờ nét độc đáo và tài tình trong cách tạo nên đồ chơi cho trẻ thơ mà sản phẩm tò he làng Xuân La đã được giới thiệu, quảng bá tại nhiều nước trên thế giới và đã tạo ấn tượng với bạn bè quốc tế.
Phương Linh
