Từ đồng bằng Đông Âu, nơi những cánh đồng lúa mì từng là biểu tượng của trù phú, nay vẫn còn in dấu hằn của chiến hào và xe bọc thép; đến sa mạc Trung Đông, nơi gió cát cuốn theo cả lời cầu nguyện lẫn tiếng nổ; từ những dãy núi Nam Á đầy mây đen cho tới các biên giới Đông Nam Á tưởng chừng yên ả, bản đồ thế giới hôm nay không chỉ là những đường kẻ chính trị - mà là những vết rạn trong trật tự quốc tế vốn đã mong manh.
Cuộc chiến giữa Nga và Ukraina đã kéo dài bốn năm, trở thành một trong những vết thương sâu nhất của châu Âu hiện đại. Ở đó, câu hỏi không chỉ là ai chiếm được bao nhiêu kilômét vuông đất, mà là một câu hỏi lớn hơn: trật tự an ninh của lục địa này sẽ được định nghĩa lại như thế nào? Nga nói về vùng đệm chiến lược, về an nguy biên giới. Ukraina nói về chủ quyền, về quyền được tự quyết. Phía sau hai lập luận ấy là cả một lịch sử chồng lớp của đế chế, của ký ức Liên Xô, của những cuộc mở rộng và những nỗi lo bị bao vây.
Nhưng chiến tranh không chỉ diễn ra trên chiến trường. Nó len vào giá năng lượng ở Berlin, vào giá lúa mì ở Cairo, vào hóa đơn sưởi ấm của một gia đình ở Warsaw. Lệnh trừng phạt và phản trừng phạt trở thành những lưỡi dao vô hình. Đồng tiền, dòng khí đốt, tuyến vận tải - tất cả trở thành binh khí. Thế kỷ XXI cho thấy một điều: chiến tranh hiện đại là một mạng lưới. Bắn một phát súng ở nơi này, rung động sẽ lan đến nửa vòng trái đất.
Ảnh minh họa.
Ở Trung Đông, căng thẳng giữa Israel và Iran, cùng vai trò của Mỹ và các đồng minh, là một bàn cờ khác - phức tạp, chồng chéo, và đầy những tầng nghĩa lịch sử, tôn giáo, an ninh. Mỗi bên đều nhân danh sinh tồn. Israel nhìn thế giới qua lăng kính của một quốc gia nhỏ bé giữa vòng vây thù địch. Iran nhìn thế giới qua ký ức bị bao vây, cấm vận, và niềm tin rằng họ phải khẳng định vị thế khu vực. Mỹ nhìn vào đó bằng con mắt của một cường quốc toàn cầu, nơi Trung Đông vừa là lợi ích chiến lược, vừa là di sản chưa khép lại của nhiều thập niên can dự.
Vấn đề nằm ở chỗ: khi tất cả đều nói mình đang phòng vệ, ai sẽ là người đầu tiên hạ thấp giọng nói? Khi mỗi bên đều tin rằng mình đang hành động để tránh một mối đe dọa trong tương lai, thì hiện tại trở thành nạn nhân.
Căng thẳng ở Nam Á giữa Pakistan và Afghanistan hay những va chạm biên giới ở Đông Nam Á giữa Thái Lan và Campuchia, tuy quy mô nhỏ hơn, nhưng lại cho thấy một quy luật quen thuộc: những đường biên không chỉ là ranh giới địa lý. Chúng là nơi tích tụ của lịch sử, của ký ức bị tổn thương, của lòng tự tôn dân tộc. Chỉ cần một sự cố, một hiểu lầm, một tính toán sai, là ngọn lửa có thể bùng lên từ những tàn tro tưởng đã nguội.
Nếu nhìn rộng ra, thế giới hiện nay không phải đang tiến gần đến một cuộc đại chiến toàn cầu theo nghĩa cổ điển. Không có hai khối đối đầu rõ ràng như thời Chiến tranh Lạnh. Không có một đường ranh sắt thép chia đôi địa cầu. Thay vào đó là một trạng thái khác: phân mảnh và cạnh tranh. Các cường quốc vừa hợp tác, vừa kiềm chế nhau; vừa đối thoại ở diễn đàn này, vừa đối đầu ở mặt trận khác.
Đó là một thế giới đa cực, nhưng đa cực không đồng nghĩa với ổn định. Khi không có một trung tâm quyền lực duy nhất, luật chơi trở nên linh hoạt hơn, nhưng cũng mong manh hơn. Những khoảng trống quyền lực xuất hiện. Những cường quốc tầm trung nổi lên. Những liên minh mới hình thành, không còn dựa trên ý thức hệ thuần túy, mà trên lợi ích cụ thể.
Trong thế giới ấy, công nghệ trở thành một chiến trường song song. Không gian mạng, trí tuệ nhân tạo, vệ tinh, dữ liệu - tất cả là mặt trận. Một cuộc tấn công mạng có thể làm tê liệt hệ thống điện, bệnh viện, ngân hàng. Một chiến dịch thông tin sai lệch có thể làm lung lay niềm tin của cả một xã hội. Chiến tranh không còn nhất thiết phải ồn ào; nó có thể âm thầm như một virus.
Và giữa tất cả những chuyển động đó, câu hỏi triết lý nhất vẫn là: con người sẽ chọn điều gì?
Chúng ta thường nói về "lợi ích quốc gia" như một thực thể trừu tượng. Nhưng rốt cuộc, lợi ích ấy phục vụ ai? Nếu sau mỗi cuộc xung đột, những thành phố cần hàng thập kỷ để tái thiết, những thế hệ trẻ lớn lên với ký ức sợ hãi, thì liệu cái giá ấy có thực sự tương xứng với những mục tiêu được đặt ra?
Lịch sử cho thấy: không có đế chế nào vĩnh viễn. Không có quyền lực nào bất biến. Điều còn lại sau những chu kỳ hưng vong không phải là bản đồ, mà là ký ức. Và ký ức tập thể của một dân tộc có thể trở thành nguồn lực để tái sinh - hoặc là mầm mống cho một vòng xoáy hận thù mới.
Thế giới hôm nay không chỉ cần nhiều hơn những chiến lược quân sự; nó cần trí tuệ chính trị. Trí tuệ ấy không chỉ nằm ở việc tính toán sức mạnh, mà ở việc hiểu giới hạn của sức mạnh. Một cường quốc thực sự mạnh không phải là quốc gia có thể đánh bại nhiều đối thủ nhất, mà là quốc gia biết kiềm chế khi mình có khả năng làm tổn thương.
Hòa bình không phải là trạng thái không có xung đột. Hòa bình là nghệ thuật quản lý xung đột mà không để nó vượt khỏi tầm kiểm soát. Điều đó đòi hỏi đối thoại, nhẫn nại, và đôi khi là sự can đảm để chấp nhận một thỏa hiệp không hoàn hảo.
Có lẽ nghịch lý lớn nhất của thời đại này là: chúng ta kết nối với nhau nhiều hơn bao giờ hết, nhưng cũng dễ tổn thương hơn bao giờ hết. Một cú sốc ở một khu vực có thể lan nhanh như sóng điện. Kinh tế toàn cầu hóa khiến mọi quốc gia phụ thuộc lẫn nhau; nhưng chính sự phụ thuộc ấy cũng tạo ra những điểm yếu.
Trong bối cảnh đó, các tổ chức đa phương: Liên Hợp Quốc, các khối khu vực, các diễn đàn quốc tế trở nên quan trọng hơn. Dù nhiều khi bị chỉ trích là chậm chạp, thiếu hiệu lực, chúng vẫn là những không gian hiếm hoi nơi đối thoại có thể diễn ra trước khi súng nổ. Chúng không phải là lời giải hoàn hảo, nhưng là nhịp cầu cần thiết.
Và còn một điều nữa: tiếng nói của những công dân bình thường. Trong thế kỷ này, một hình ảnh, một đoạn video, một lời kêu gọi có thể lan đi trong vài phút. Điều đó tạo ra sức ép minh bạch, nhưng cũng tạo ra rủi ro thao túng. Trách nhiệm của mỗi cá nhân vì thế lớn hơn bao giờ hết.
Giữa cơn gió lớn của thế kỷ, có thể mỗi cá nhân không đủ sức thay đổi cục diện toàn cầu. Nhưng mỗi người có thể lựa chọn cách mình nhìn nhận và phản ứng. Có thể chọn cực đoan, hoặc chọn thấu hiểu. Có thể chọn hô hào thù hận, hoặc chọn lắng nghe.
Thế giới sẽ còn biến động. Những cạnh tranh chiến lược sẽ không biến mất trong một sớm một chiều. Nhưng lịch sử không chỉ là chuỗi những cuộc chiến; nó cũng là chuỗi những lần nhân loại vượt qua bờ vực.
Ở một nơi nào đó, một đứa trẻ vẫn đến trường. Ở một thành phố từng đổ nát, người ta vẫn mở lại quán cà phê. Ở một vùng biên giới từng căng thẳng, người dân hai bên vẫn trao đổi hàng hóa. Những điều nhỏ bé ấy là nền tảng của hòa bình thực sự.
Có lẽ hy vọng không nằm ở những tuyên bố lớn lao, mà ở những quyết định nhỏ nhưng đúng lúc: một cuộc điện đàm thay vì một đòn trả đũa; một vòng đàm phán nữa thay vì một đợt tấn công mới; một lời thừa nhận sai lầm thay vì cố chấp đến cùng.
Thế giới không hoàn hảo. Nhưng nó cũng chưa bao giờ hoàn toàn tuyệt vọng.
Giữa những bản tin dày đặc và những bản đồ nhuốm màu cảnh báo, điều cần giữ lại là ý thức rằng mỗi xung đột, dù ở xa đến đâu, đều là câu chuyện của con người. Và nếu con người có thể tạo ra chiến tranh, thì con người cũng có thể tạo ra hòa bình.
Câu hỏi không phải là liệu phong vân có còn nổi hay không. Câu hỏi là: khi phong vân nổi lên, chúng ta sẽ là gió cuốn thêm lửa, hay là bàn tay cố gắng dập tắt?
Câu trả lời ấy, rốt cuộc, không chỉ thuộc về các nhà lãnh đạo. Nó thuộc về toàn bộ nhân loại - trong cách chúng ta nghĩ, nói và hành động mỗi ngày.
Và có lẽ, chính trong ý thức đó, mầm mống của một thế kỷ bớt khói lửa đã bắt đầu.
* Bài viết theo quan điểm tác giả!
