Ngày 5/8, Người phát ngôn Bộ Ngoại giao Iran Esmaeil Baghaei cho biết Tehran và Muscat đã thống nhất tọa độ địa lý của luồng hàng hải có thể lưu thông, và tuyên bố chung về thỏa thuận tạm thời đang ở “giai đoạn hoàn thiện cuối cùng”.
Tuy nhiên, ông cảnh báo bất kỳ thỏa thuận mới nào cũng sẽ không thể tự bảo đảm việc tàu thuyền đi lại an toàn qua eo biển nếu Mỹ vẫn tiếp tục phong tỏa hải quân với các cảng của Iran.
Sau hơn 5 tháng xung đột với Iran, việc mở lại eo biển Hormuz trở thành mục tiêu ưu tiên của Tổng thống Mỹ Donald Trump , trong bối cảnh ông muốn hạ giá nhiên liệu trước cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ vào tháng 11.
Ngày 5/8, ông Trump cho biết “đã đạt được rất nhiều tiến triển” và thỏa thuận có thể được hoàn tất vào ngày 6 hoặc 7/8.
Trong khi đó, Thứ trưởng Ngoại giao Iran Kazem Gharibabadi phát biểu với truyền thông nhà nước, rằng việc mở lại eo biển sẽ còn phụ thuộc vào “những điều kiện riêng”, đồng thời nhấn mạnh Tehran sẽ không chấp nhận “can thiệp từ bên ngoài” vào tuyến đường thủy này.
Tuy nhiên, ông cho biết nếu thỏa thuận với Oman được triển khai, tuyến hàng hải mới có thể được sử dụng trong khoảng từ 2 - 4 tháng.
Quang cảnh eo biển Hormuz ngày 20/6/2026. Ảnh: THX/TTXVN
Các nhà ngoại giao hy vọng thỏa thuận giữa Iran và Oman sẽ giúp khôi phục biên bản ghi nhớ (MoU) ký ngày 17/6 giữa Tehran và chính quyền Tổng thống Trump. Văn kiện này nhằm kéo dài lệnh ngừng bắn trước đó và từng bước đưa hoạt động vận tải qua eo biển Hormuz trở lại mức trước xung đột mà không phải trả phí.
Biên bản ghi nhớ này cũng được kỳ vọng tạo nền tảng cho các cuộc đàm phán về giải pháp cuối cùng nhằm chấm dứt xung đột, bao gồm thỏa thuận liên quan đến chương trình hạt nhân của Iran.
Theo ông Gharibabadi, Tehran hiện không đàm phán trực tiếp với Mỹ, nhưng đã nhận được các thông điệp từ Washington cho thấy chính quyền Tổng thống Trump sẵn sàng “quay trở lại các cam kết của mình”.
Những nút thắt và rào cản
Theo Báo Tin Tức & Dân Tộc, nút thắt lớn nhất hiện nay là cơ chế quản lý hoạt động hàng hải tại eo biển Hormuz và vai trò của Iran trong việc điều phối tuyến vận tải chiến lược này.
Mỹ muốn khôi phục hoàn toàn quyền tự do lưu thông của tàu thuyền, không chấp nhận việc Iran thu phí quá cảnh hoặc yêu cầu các tàu phải xin phép khi đi qua Hormuz. Theo Mỹ, đàm phán về eo biển chỉ là bước đi trước mắt, còn mục tiêu lâu dài vẫn là giải quyết hồ sơ hạt nhân của Iran.
Trong khi đó, Iran cho rằng việc quản lý Hormuz cần phản ánh quyền chủ quyền của các quốc gia ven biển, đồng thời để ngỏ khả năng thu phí đối với các dịch vụ như hoa tiêu, bảo đảm an toàn hàng hải hoặc bảo vệ môi trường biển - điều luật pháp quốc tế cho phép.
Phương án được thảo luận nhiều nhất là các tàu đi vào vịnh Ba Tư sẽ sử dụng tuyến phía Bắc qua vùng biển Iran, còn tàu rời Vịnh đi theo tuyến phía Nam qua vùng biển Oman. Cơ chế này dự kiến áp dụng trong 60 ngày và không thu phí quá cảnh.
Các bên cũng xem xét phối hợp rà phá thủy lôi, thiết lập cơ chế bảo đảm an toàn hàng hải và nghiên cứu mô hình hợp tác tương tự eo biển Malacca nhằm giảm nguy cơ xung đột trong tương lai.
Dù lập trường giữa các bên đã phần nào thu hẹp, nhiều vấn đề cốt lõi vẫn chưa được giải quyết, đặc biệt là quyền điều phối hoạt động hàng hải sau giai đoạn chuyển tiếp và vai trò lâu dài của Iran tại Hormuz.
Các tàu thuyền ở eo biển Hormuz ngày 15/6. Ảnh: Reuters
Thực tế, các phương án đang được thảo luận đều kế thừa tinh thần của Bản ghi nhớ (MoU) mà Mỹ và Iran từng đạt được trước đây, trong đó cho phép hoạt động hàng hải được nối lại trong thời hạn nhất định để tạo điều kiện cho các cuộc đàm phán sâu rộng hơn. Tuy nhiên, văn kiện này chưa làm rõ bên nào sẽ chịu trách nhiệm điều phối hoạt động vận tải và cơ chế phối hợp giữa Iran với Oman cũng như các đối tác quốc tế.
Ngoài ra, hệ thống trừng phạt của Mỹ cũng có thể trở thành trở ngại đối với việc thực thi thỏa thuận. Nếu Iran tham gia cung cấp các dịch vụ hàng hải, nhiều doanh nghiệp vận tải quốc tế sẽ cần những cơ chế miễn trừ hoặc hướng dẫn rõ ràng từ Washington để tránh rủi ro pháp lý.
Đây được xem là yếu tố có thể quyết định hiệu quả thực tế của bất kỳ thỏa thuận nào, ngay cả khi hai bên đạt được đồng thuận về mặt chính trị.
Động lực mở ra các cuộc đàm phán khác
Nếu đạt được thỏa thuận, eo biển Hormuz cũng khó có thể trở thành lời giải cho toàn bộ cuộc khủng hoảng Trung Đông.
Một thỏa thuận tạm thời có thể giúp giảm nguy cơ đối đầu quân sự, khôi phục lưu thông trên tuyến hàng hải vận chuyển khoảng 20% lượng dầu mỏ toàn cầu và tạo thêm không gian cho các cuộc đàm phán tiếp theo.
Tuy nhiên, những vấn đề cốt lõi như chương trình hạt nhân của Iran, các lệnh trừng phạt của Mỹ, vai trò của các lực lượng đồng minh của Tehran và cấu trúc an ninh khu vực vẫn còn nguyên.
Do đó, nếu được ký kết, thỏa thuận này có thể tạo động lực cho các cuộc đàm phán tiếp theo, góp phần giảm bớt nguy cơ xung đột tại Trung Đông. Tuy nhiên, chừng nào những nguyên nhân sâu xa gây bất ổn chưa được giải quyết, Hormuz vẫn sẽ là một trong những điểm nóng địa chính trị nhạy cảm nhất thế giới, nơi bất kỳ biến động nào cũng có thể tác động mạnh tới an ninh khu vực và thị trường năng lượng toàn cầu.
