Những con số báo động của việc hút thuốc lá tại Việt Nam
Trao đổi với PV Đời sống và Pháp luật, TS.BS Nguyễn Trung Nguyên, Giám đốc Trung tâm Chống độc, Bệnh viện Bạch Mai, cho biết việc kiểm soát thuốc lá nói chung và thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng nói riêng đang là một trong những thách thức lớn nhất trong nỗ lực bảo vệ sức khỏe cộng đồng.
Theo các nghiên cứu và số liệu thống kê, Việt Nam hiện nằm trong nhóm 15 quốc gia có tỷ lệ hút thuốc cao nhất thế giới và đứng thứ 3 ASEAN. Tỷ lệ người trưởng thành hút thuốc hiện vào khoảng 20,8%, riêng nam giới lên tới 41,1%, tức cứ 10 nam giới thì có hơn 4 người hút thuốc.
Việc kiểm soát thuốc lá nói chung và thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng hiện nay là một trong những thách thức lớn nhất trong nỗ lực bảo vệ sức khỏe cộng đồng
Theo TS.BS Nguyễn Trung Nguyên, các nghiên cứu của Bộ Y tế và Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) cho thấy mỗi năm Việt Nam có hơn 100.000 ca tử vong liên quan đến thuốc lá, cao gấp hơn 10 lần số ca tử vong do tai nạn giao thông. Đáng chú ý, trong số này có hơn 18.800 trường hợp tử vong do hút thuốc lá thụ động, tức những người không hút nhưng hít phải khói thuốc của người hút thuốc lá.
Thuốc lá cũng là nguyên nhân hàng đầu gây tử vong sớm. Khoảng 70% số ca tử vong do các bệnh liên quan thuốc lá xảy ra trước tuổi 75. Đây là nguyên nhân của hơn 28 nhóm bệnh nguy hiểm như bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD), tim mạch, đột quỵ và ung thư phổi.
“Nếu như năm 2009 cả nước có khoảng hơn 1 triệu người mắc bệnh phổi mạn tính thì hiện nay con số này có thể đã lên tới gần 2 triệu người”, TS.BS Nguyễn Trung Nguyên cho biết. Theo ông, người mắc COPD thường xuyên ho, khó thở, phải điều trị kéo dài và nhập viện nhiều lần do suy giảm chức năng hô hấp.
Đồng quan điểm, PGS.TS.BS Phạm Nguyễn Vinh, Giám đốc Trung tâm Tim mạch, Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh TP.HCM, cho biết hút thuốc lá làm gia tăng nguy cơ xơ vữa động mạch, nhồi máu cơ tim, đột quỵ, đột tử, rối loạn nhịp tim và tăng huyết áp.
Hệ lụy lớn từ "vấn nạn" hút thuốc lá
Không chỉ gây tổn hại về sức khỏe, thuốc lá còn tạo ra gánh nặng kinh tế khổng lồ. Các nghiên cứu của Hội Kinh tế Y tế Việt Nam cho thấy tổng thiệt hại do thuốc lá, bao gồm chi phí y tế và suy giảm năng suất lao động, cao gấp khoảng 5 lần nguồn thu thuế từ mặt hàng này. Riêng năm 2024, tổng thiệt hại kinh tế do thuốc lá gây ra ước tính lên tới 108.700 tỷ đồng, tương đương khoảng 1,14% GDP.
Phân tích sâu hơn về độc tính của thuốc lá, TS.BS Nguyễn Trung Nguyên cho biết nicotine vừa là chất gây nghiện mạnh, vừa là độc chất. Trước đây, nicotine từng được sử dụng làm hóa chất trừ sâu, nhưng đã bị cấm tại Mỹ từ năm 2014 do độc tính cao.
“Điều nghịch lý là một chất đã từng là một hóa chất trừ sâu, do độc tính cao nên không còn được phép dùng trong nông nghiệp lại vẫn đang được đưa trực tiếp vào cơ thể con người để giải trí”, BS Nguyên nói.
Theo chuyên gia, nicotine gây suy hệ thần kinh nội tiết, khiến cơ thể giảm hoặc không sản xuất chất nội tiết thần kinh acetylcholine, gây nghiện, phụ thuộc vào nguồn nicotine từ bên ngoài. Đây cũng là lý do khiến người hút thuốc dễ rơi vào trạng thái mệt mỏi, mất tập trung khi thiếu thuốc và rất khó cai nghiện. Để dễ hiểu, tình trạng nghiện nicotine, nghiện thuốc lá có cách thức cũng tương tự các tình trạng nghiện các chất khác như suy tuyến thượng thận do lạm dụng corticoid chữa đau khớp, dị ứng,…
Bên cạnh Nicotine, khói thuốc lá còn chứa hơn 7.000 hóa chất khác nhau, trong đó có khoảng 69-70 chất gây ung thư và đột biến gene như benzene, formaldehyde, hydrocarbon thơm đa vòng và kim loại nặng. TS.BS Nguyễn Trung Nguyên đánh giá thành phần độc hại trong khói thuốc thậm chí phức tạp hơn nhiều so với khí thải động cơ diesel.
TS.BS Nguyễn Trung Nguyên cũng chỉ ra nghịch lý hiện nay là cả nước quan tâm an toàn thực phẩm, không thể chấp nhận việc thỉnh thoảng một số người dân ăn phải bữa ăn có thực phẩm có chất tồn dư, chất cấm, nhưng trái lại tới 20% (hàng chục triệu người) người trưởng thành cả nước lại hàng ngày hút 10-20 điếu thuốc lá chứa đầy các hóa chất độc hại đi thẳng vào cơ thể qua phổi.
"Điều này không khác gì hàng ngày ăn tới 10-20 bữa ăn chứa đầy thực phẩm mất an toàn, đầy hóa chất độc hại. Lưu ý là đường hô hấp của con người có khả năng hấp thu rất nhanh, gần như hoàn toàn các hóa chất trong khói hoặc không khí hít thở, nhanh và nhiều hơn nhiều so với con đường tiêu hóa, ăn uống, nhanh và gần như hoàn toàn, giống như khi được tiêm thẳng vào máu", BS Nguyên nói.
Giải pháp hướng tới “thế hệ không khói thuốc”
Liên quan tới dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá, TS.BS Nguyễn Trung Nguyên cho biết ông đã đề xuất chính sách cấm người sinh từ năm 2010 trở về sau mua và sử dụng thuốc lá.
Chuyên gia Bạch Mai đề xuất cấm bán thuốc lá cho học sinh từ lớp 10
TS.BS Nguyễn Trung Nguyên chia sẻ việc chọn mốc năm 2010 mang ý nghĩa biểu tượng đặc biệt, gắn với dấu mốc 1.000 năm Thăng Long - Hà Nội.
Theo ông, thế hệ sinh ra trong thời điểm đó trở đi cần được định hướng trở thành một thế hệ khỏe mạnh, văn minh và không phụ thuộc vào thuốc lá.
“Các cháu sinh năm 2010 thì năm nay là 16 tuổi, sắp hết tuổi trẻ em nên từ độ tuổi này trở đi chúng ta phải bảo vệ.
Bằng cách đóng dần khả năng tiếp cận thuốc lá đối với thế hệ trẻ hôm nay và mai sau, chúng ta có thể từng bước loại bỏ thuốc lá khỏi đời sống xã hội một cách bền vững”, ông nói.
TS.BS Nguyễn Trung Nguyên, Giám đốc Trung tâm Chống độc, Bệnh viện Bạch Mai
Giám đốc Trung tâm Chống độc đánh giá, Việt Nam hoàn toàn có đủ cơ sở khoa học, điều kiện kinh tế, xã hội, lịch sử cũng như quyết tâm chính trị để tham gia xu hướng kết thúc việc hút thuốc lá, còn gọi là “end the game”.
Ông cho rằng việc bổ sung các giải pháp bảo vệ thế hệ trẻ khỏi thuốc lá vào Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá sửa đổi năm 2026 không chỉ là vấn đề y tế mà còn là trách nhiệm với tương lai của mỗi gia đình và cả đất nước.
Ngày 22/5, Quỹ Phòng, chống tác hại của thuốc lá tổ chức hội thảo hưởng ứng Ngày Thế giới Không thuốc lá năm 2026.
Liên quan đến dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá, bà Trần Thị Vân Ngọc, Phó Chánh Văn phòng Cục Quản lý Khám, chữa bệnh (Bộ Y tế), cho biết, Bộ Y tế đề xuất 2 chính sách.
Thứ nhất, cấm sản xuất, kinh doanh, tàng trữ, quá cảnh, vận chuyển, quảng cáo, khuyến mại, tài trợ, chứa chấp, sử dụng thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng, thuốc lá mới khác.
Thứ hai, cấm cơ sở bán buôn, bán lẻ thuốc lá trưng bày thuốc lá dưới mọi hình thức.
Bên cạnh đó, Bộ Y tế cũng đề nghị Chính phủ xem xét và quyết định đưa chính sách thứ ba “Cấm người sinh từ ngày 1/1/2010 trở về sau mua, sử dụng thuốc lá” vào dự án luật lần này hoặc sẽ lập kế hoạch để đưa vào thời điểm phù hợp hơn với điều kiện kinh tế, xã hội của Việt Nam. Chính sách này nhằm xác lập một thế hệ Việt Nam không khói thuốc.
Ngoài ra, theo Nghị định số 90/2026/NĐ-CP quy định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực y tế có hiệu lực từ ngày 15/5, người hút thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng sẽ bị phạt 3-5 triệu đồng; người chứa chấp bị phạt 5-10 triệu đồng.
