Khám phá nghệ thuật uống trà của người Huế xưa

Nghệ nhân ưu tú Quốc gia Lê Văn Kinh không chỉ nổi tiếng như một “báu vật sống” của làng nghề Việt Nam với những công lao, thành tích to lớn trong gìn giữ nghề thêu tay truyền thống. Cụ còn là người am hiểu rất rõ về nghệ thuật uống trà của người Huế xưa, nó khác với cách uống trà của người Tàu hay người Nhật Bản rất nhiều.

Nghệ nhân Lê Văn Kinh sinh năm 1929, cha cụ là người từng thêu Hoàng bào cho Khải Định, ông ngoại làm quan tri Bộ Lễ dưới thời vua Khải Định. Chính vì vậy, cụ được thừa hưởng nhiều đồ vật quý có một không hai. Trong đó, bộ ấm trà đất nung Mạnh Thần là cổ vật nổi tiếng nhất.

Trong “Vang bóng một thời” của Nguyễn Tuân, có nói về “Tam đại lão gia” đồ pha trà nổi tiếng xưa: “Thứ nhất Thế Đức gan gà/ Thứ nhì Lưu Bội/ Thứ ba Mạnh Thần” thì ở đây chiếc ấm trà này thuộc hàng thứ ba.

Chiếc ấm có màu nâu đỏ, hình chum nhỏ gọn, nằm gọn trong lòng bàn tay. Điều đặc biệt của ấm Mạnh Thần là quai, miệng và vòi cùng nằm trên một mặt phẳng, trong khi những chiếc ấm thông thường thì phần quai và phần vòi đều cao hơn miệng ấm. Đi kèm với chiếc ấm là bốn chiếc chén nhỏ nằm trên một chiếc khay gỗ mun được chạm trổ tinh xảo. Ngoài ra, còn có một hũ đựng trà bằng gỗ, một độc lư xông trầm, một bếp hỏa lò có phần ruột đựng than để giữ nhiệt nước sôi, một chiếc chậu bằng đồng thau để rửa tay trước khi pha trà. Tất cả những thứ đó đã hợp thành một bộ đồ thưởng trà đầy đủ theo phong cách của người Huế xưa.

Vừa nhâm nhi chén trà, Cụ Kinh vừa kể, lúc lên 4 tuổi, cụ được ông ngoại đưa vào phủ quan sống. Mỗi sáng sớm, trước khi lên thiết triều, ông ngoại thường có thói quen thức dậy sớm uống trà hay thưởng thức cùng khi tiếp khách. Mặc dù, trong phủ quan có lính hầu nhưng vì quý bộ ấm trà nên công việc lau rửa, cất giữ bộ ấm đều do một tay cụ Kinh phụ trách.

Chính quãng thời gian sống cùng ông ngoại, được đứng bên cạnh hầu trà các bạn hữu của ông mà cụ Kinh đã lĩnh hội và thấm nhuần được cách pha trà cũng như những tinh túy của nghệ thuật ẩm thực tao nhã này.

Cụ cho biết, ngày xưa ông ngoại có ba địa điểm thường ngồi uống trà. Đó là ngồi trên bộ sập gụ, bộ trường kỷ và vườn hoa sau nhà. Nơi sập gụ dành cho thượng khách, khi chuyển qua uống ở bộ trường kỷ thường với cùng cấp hoặc hạ cấp trong triều bàn công việc, riêng bạn tri kỷ thường ngồi ở vườn hoa.

Về trang phục khi uống trà, ông ngoại mỗi khi độc ẩm ngồi uống trà, bất kể sáng sớm hay chiều tà đều vận khăn đóng ào dài đen trịnh trọng. Khi tiếp bằng hữu thân quen thì có thể bỏ khăn đóng. Thường khi tiếp khách xã giao, ông ngoại cụ hay mặc áo xuyến đen gâm sa dệt chữ “Thọ” màu xanh, có lính hầu tiếp nước và hai lính lệ đầu đội nón dấu, chân cuốn xà cạp xanh, tay cầm quạt lông ngỗng đứng quạt cách xa 2m.

Về cách pha chế trà, cụ bảo: “Nhìn chung, cách pha trà của người Việt mình không khác mấy người Trung Quốc, người Nhật Bản, nhưng cách uống trà của mình khác rất nhiều so với họ”.

Cụ kể, ngày xưa khi uống trà cùng khách, ông ngoại thường đãi khách kèm khay trầu và hộp thuốc lá sâu kèn. Tuần rót trà đầu, ông ngoại tự tay chuyên trà (rót trà) ra các tách và bằng hai tay đưa tách trà lên ngang chân lông mày mời khách cùng nâng và uống từng ngụm. Qua tuần trà thứ hai, chủ nhà, tức ông ngoại sẽ nhường việc pha trà cho “đồng ầm” (người ngồi uống trà cùng) ngồi phía tay phải, thường là người thân thiết. Câu chuyện với khách sẽ nở rộ sau tuần trà thứ ba. Sau đó, lính hầu được lệnh thay trà. Trong khi uống trà nếu giữa chủ nhà và khách không đồng tình về một nội dung nào đó thì người uống trà sẽ cầm tách trà đổ vào ống nhổ thể hiện sự bất bình.

Về cách uống trà, ông ngoại cụ Kinh và các bằng hữu thường có động tác nâng tách trà bằng tay phải, dùng ngón trỏ và ngón cái đặt bên cạnh miệng tách, ngón giữa đỡ dưới trôn (đáy) tách, những ngón còn lại co lại. Khi uống trà, cổ tay xoay vào để mu bàn tay và tách trà che miệng. Cách uống này khác với người Trung Quốc ở chỗ, khi họ uống trà thường tay phải cầm tách, tay trái che miệng. Hay như của người Nhật thì dùng cả hai tay nâng tách.

Cụ Kinh chia sẻ, trong khi uống trà thì khâu pha trà và chuyên trà là quan trọng nhất. Trong đó, việc chuyên trà từ ấm qua tách, thì vòi phải kề sát miệng tách hoặc cách 2 – 3cm mà thôi. Theo cụ Kinh, nếu cầm ấm trà đưa lên thật cao thì nước trà sẽ nguội nhiều và hương thơm của trà một phần vì thế mà bay mất. Việc nâng ấm trà lên cao để rót vào tách có thể khiến nước trà sủi bọt bong bóng trên miệng tách làm mất vẻ mỹ quan và cũng là một điều tối kỵ trong khi uống trà.

Hiện tại, ngày nào cũng vậy, giống như ông ngoại ngày xưa, cụ Kinh thường dậy sớm uống trà độc ẩm một mình. Mỗi khi có khách, trà vẫn là thức uống ông cụ này muốn mời.

Ngoài công việc thêu tranh, thú uống trà và tìm hiểu về trà là niềm đam mê của cụ. Được biết, cụ ông có thói quen sưu tầm những sách báo viết về trà từ trước khi Giải phóng. Giờ đây, số bài viết và sách viết về trà sưu tầm được đã chiếm một phần lớn thư phòng. Không chỉ có vậy, mỗi lần ngồi uống trà, cụ cũng thường “xuất khẩu thành thơ”. Hiện, thơ về trà của cụ đã lên đến 50 bài. Trong đó, cụ vẫn thích nhất bài thơ “ Độc ẩm”.

 Nhâm nhi qua mấy lần chuyên trà, trời cũng về trưa, chúng tôi tạm dừng câu chuyện để chia tay cụ. Trước khi ra về , giữa thư phòng ngổn ngang tranh thêu và sách báo, chỉ về bộ ấm trà, cụ ngâm tôi nghe một đoạn của bài “Độc ẩm”:

“Một mình với tách trà

Thư phòng bừng sáng lạ

Xua nỗi buồn vô cớ

Tan dần khỏi hồn ta”…