Hệ thống phòng không Shershen được thiết kế để tiêu diệt máy bay, trực thăng, tên lửa hành trình, phương tiện bay không người lái và các mục tiêu khí động học khác trong toàn bộ phạm vi hoạt động bay của chúng, ngay cả khi đối phương triển khai các biện pháp tác chiến điện tử và đối phó hỏa lực với cường độ cao. Hệ thống cũng được thiết kế để đánh chặn các loại vũ khí dẫn đường chính xác đang bay.
Sơ đồ bố trí điển hình các thành phần chính của hệ thống tên lửa phòng không Shershen. (Ảnh: Defence Express)
Theo các nhà phát triển, radar tích hợp trên Shershen có thể phát hiện mục tiêu ở khoảng cách lên tới 85 km và theo dõi đồng thời tối đa 24 mục tiêu. Phạm vi tiêu diệt mục tiêu phụ thuộc vào loại tên lửa được sử dụng, với tầm bắn từ 1,5-25 km và độ cao tác chiến từ 20 m đến 10 km. Hệ thống có thể tấn công các mục tiêu di chuyển với tốc độ lên tới 1.000 m/giây. Shershen cũng có khả năng khai hỏa đồng thời vào 6 mục tiêu, với xác suất tiêu diệt mục tiêu bằng một phát bắn là 0,75.
Một trong những đặc điểm nổi bật của Shershen là thiết kế mở. Các nhà phát triển đã xây dựng một nền tảng phòng không có khả năng sử dụng nhiều loại tên lửa khác nhau, bao gồm tên lửa không đối không R-27 và R-73 từ thời Liên Xô, cũng như tên lửa AIM-9 và AIM-132 của Mỹ.
Tuy nhiên, hai loại tên lửa mới R-287T và R-287 được phát triển dành cho hệ thống này đặc biệt đáng chú ý. Cấu hình khí động học của chúng tương tự dòng tên lửa không đối không R-27.
Tên lửa R-287T mới có thể được nhận diện qua phần chóp mũi bo tròn, được trang bị đầu dò hồng ngoại.
Đầu dò GS-203T mới sử dụng một ma trận cảm biến hình ảnh để phát hiện và khóa mục tiêu dựa trên dấu hiệu nhiệt. Công nghệ này cho phép tên lửa phát hiện mục tiêu ở khoảng cách xa hơn đáng kể, đồng thời sử dụng các thuật toán chống chế áp tiên tiến nhằm đối phó với những biện pháp gây nhiễu của đối phương. Những tính năng này giúp tăng đáng kể xác suất đánh trúng mục tiêu.
Đầu dò hồng ngoại GS-203T có thể khóa mục tiêu điển hình ở khoảng cách ít nhất 30 km khi tiếp cận từ phía trước và hơn 100 km khi truy đuổi mục tiêu từ phía sau.
Trong khi đó, tên lửa R-287 có thể được nhận diện qua phần chóp mũi hình nón, làm từ vật liệu cho phép sóng vô tuyến truyền qua. Tên lửa này sử dụng đầu dò radar chủ động, cũng là một sản phẩm do Ukraine phát triển. Đầu dò có thể được thiết kế nhằm phục vụ việc nâng cấp các tên lửa R-27R/ER, vốn sử dụng đầu dò radar bán chủ động.
Trước khi phóng, tên lửa R-27R nhận dữ liệu về vị trí mục tiêu từ radar. Sau khi bay được một quãng đường nhất định bằng hệ thống dẫn đường quán tính, đường bay của tên lửa được hiệu chỉnh cho đến khi va chạm mục tiêu thông qua việc radar chiếu xạ mục tiêu. Phương thức dẫn đường này được sử dụng cả trên máy bay và trên hệ thống phòng không Shershen khi phóng tên lửa R-27R từ các bệ phóng mặt đất.
Đầu dò radar chủ động không yêu cầu radar phải liên tục chiếu xạ mục tiêu. Điều này giúp đơn giản hóa nhiệm vụ của phi công hoặc kíp chiến đấu phòng không khi hệ thống được điều chỉnh để sử dụng tên lửa không đối không.
Hệ thống Shershen đang được thử nghiệm với tên lửa R-27R. (Ảnh: Defence Express)
Việc phát triển năng lực chế tạo tên lửa của Ukraine, bao gồm công nghệ sản xuất các loại đầu dò khác nhau, được xem là ưu tiên chiến lược. Bên cạnh hệ thống phòng không Shershen, định hướng này còn áp dụng đối với các tên lửa đất đối không S-300 Clone và GAM-67 đang được phát triển trong khuôn khổ sáng kiến FrankenSAM rộng hơn giữa Mỹ và Ukraine.
Hiện chưa có hệ thống nào trong số này được đưa vào sản xuất hàng loạt. Các bên cần tiếp tục phát triển một số linh kiện và hệ thống phụ trợ của Ukraine, đồng thời tìm giải pháp cho hàng loạt thách thức kỹ thuật. Quá trình này đang gặp nhiều khó khăn.
Tuy nhiên, ngày càng có nhiều công ty quan tâm đến lĩnh vực công nghệ cao này, vốn kết hợp toán học tiên tiến, điện tử, quang học và công nghiệp hóa chất.
Việc đặt mua hệ thống phòng không Shershen cho Lực lượng Phòng vệ Ukraine có thể thúc đẩy đáng kể những nỗ lực nói trên. Tuy nhiên, đến nay vẫn chưa có quyết định nào như vậy được đưa ra, dù hệ thống đã hoàn tất thử nghiệm và tất cả các thành phần đều đã được cấp mã định danh theo quy định.
Một thực tế đáng chú ý là danh sách chờ mua các hệ thống phòng không phương Tây ngày càng dài, trong khi giá thành của các hệ thống và tên lửa đi kèm cũng tăng lên.
Chẳng hạn, việc sản xuất một hệ thống NASAMS mất ít nhất 2 năm và có sự tham gia của tới 1.000 nhà thầu phụ trên hai châu lục. Kongsberg, nhà sản xuất hệ thống này, đã chuyển sang sản xuất liên tục suốt ngày đêm để đáp ứng nhu cầu toàn cầu ngày càng tăng.
Về chi phí, khi Na Uy đặt mua các hệ thống NASAMS cho Ukraine vào năm 2023, tổng giá trị của 4 khẩu đội, gồm 8 bệ phóng và 4 sở chỉ huy, cùng một lượng tên lửa đất đối không dự trữ, là 860 triệu USD. Như vậy, chi phí trung bình vào khoảng 215 triệu USD mỗi khẩu đội.
Hiện nay, riêng một hệ thống NASAMS III đã có giá lên tới 410 triệu euro, một con số đáng kinh ngạc.
Theo các nhà phát triển, Shershen có thể được sản xuất nhanh hơn đáng kể so với thời gian phải chờ đợi các hệ thống NASAMS hoặc IRIS-T SLM mới. Các ước tính sơ bộ cho thấy giá xuất khẩu của Shershen vào khoảng 150-170 triệu euro.
Tuy nhiên, chi phí trung bình của các tên lửa mới được trang bị đầu dò radar chủ động hiện vẫn chưa được công bố.
