Tiền thưởng cuối năm sớm nhất ở Trung Quốc thời cổ đại bắt đầu từ triều đại Đông Hán. Cứ vào tháng 12 âm lịch, hoàng đế sẽ tặng một phong bao lì xì lớn màu đỏ, bên trong có 20 vạn tiền đồng - tương đương với khoảng 100.000 Nhân dân tệ (345 triệu đồng) theo tỷ giá hối đoái ngày nay cho các tướng lĩnh và quan đại thần.
Thời xưa ở Trung Quốc, tiền thưởng cuối năm lớn hay nhỏ có quan hệ chặt chẽ với cấp bậc của quan. Quan lại cấp bậc cao trong triều đình có thể nhận được phong bao lì xì đỏ với số tiền thưởng lớn, nhưng quan lại cấp dưới/cấp địa phương thì nhận được số tiền rất ít ỏi, thậm chí không có, buộc họ phải tìm cách xoay xở.
Theo Chinatimes, mỗi triều đại cũng có hệ thống lương bổng khác nhau cho quan lại. Trong đó, quan lại thời nhà Tần được trả mức lương bổng rất hậu hĩnh. Tuy nhiên, có một triều đại, quan lại chỉ có cơ hội nhận tiền thưởng thay vì được trả lương bổng.
Nhà sử học Trung Quốc - Trương Hoành Kiệt cho biết, hiện nay, các ghi chép chi tiết về lương bổng của các quan chức thời nhà Tần đã không còn. Tuy nhiên, theo nghiên cứu của các chuyên gia, người ta có thể khẳng định được rằng mức lương bổng của quan lại nhà Tần rất "hậu hĩnh". Theo đó, quan lại nhà Tần dược hoàng đế trả lương bổng rất hào phóng, do đó rất nhiều người muốn có được một chức quan để có cuộc sống không lo cơm ăn áo mặc.
Tương tự như vậy, quan lại từ cấp cao đến trung thời nhà Hán, đặc biệt là quan lại có chức vụ cao trong triều đình, chỉ "dưới một người trên vạn người" có mức thu nhập đặc biệt cao. Nhờ đó, cuộc sống của họ rất dư dả, sung túc. Không chỉ lo được cho gia đình mà những quan lại này có thể lo được cho cả dòng họ của mình.
Vì vậy, ở thời Tây Hán, những quan lại cấp cao và cấp trung làm việc rất tận tụy với triều đình. Tuy nhiên, việc phân biệt lương bổng của hệ thống quan lại cũng gây ra nhiều phiền toái. Theo đó, quan lại cấp cao ở triều đình và quan lại cấp thấp ở huyện như huyện lệnh, tri phủ,... mức thu nhập lại rất hạn chế, mức lương bổng rất thấp. Đây cũng là nguyên nhân dẫn đến việc nhiều quan lại cấp huyện tham nhũng, ăn chặn tiền bạc.
Vào thời nhà Ngụy, nhà Tấn và Nam Bắc triều, mức lương bổng của quan lại được chia theo cách rất đặc biệt. Bắc Ngụy là một triều đại đặc biệt vì không trả lương cho quan lại. Vào thời kỳ đó, vị tướng lĩnh, quan lại nào giành được chiến thắng nhiều nhất trên các chiến trường mới được chia tiền thưởng. Phần thưởng chủ yếu là đất đai, một chức quan lớn và thê thiếp. Chính điều này đã dẫn đến khủng hoảng vì thu nhập của các quan lại triều Bắc Ngụy rất bấp bênh.
Vào thời kỳ đầu của triều đại Bắc Ngụy, nhiều quan chức địa phương bắt đầu phạm tội tham nhũng vì không có lương bổng. Phải tới khi Bắc Ngụy Hiếu Văn Đế lên ngôi và tiến hành cải cách, hệ thống lương bổng được xây dựng thì nạn tham nhũng mới chấm dứt. Giáo sư Trương cũng tiết lộ, thời kỳ đầu nhà Nguyên hay nhà Thanh cũng không có hệ thống tiền lương cho quan lại. Đây là đặc điểm chung trong quá trình trỗi dậy của các dân tộc ở phía Bắc Trung Quốc.
Vào thời nhà Đường và nhà Tống , tiền thưởng Tết của các quan lại cấp địa phương phụ thuộc vào việc "cho vay nặng lãi". Vào thời đại này, hàng năm, triều đình sẽ cấp cho địa phương một số vốn nhất định. Số vốn này được quan lại đem ra ngoài cho những người dân có nhu cầu vay với lãi suất nhất định.
Một phần lãi nhỏ từ việc cho vay sẽ được giao lại cho triều đình, phần còn lại chuyển cho quan lại địa phương làm ngân sách hoạt động. Đây chính là nguồn thưởng cuối năm cho các quan lại địa phương.
Tuy nhiên, đến thời nhà Minh và nhà Thanh, triều đình không chủ trương phát thưởng trước mỗi dịp năm mới. Mức lương bồng của quan lại cũng thấp hơn 2/3 so với các triều đại trước. Song, quan lại mỗi người lại có phương pháp riêng để “đút túi” những khoản tiền không hề nhỏ.
Đời sống của quan lại, đặc biệt là quan lại thanh liêm không được đảm bảo. Đây cũng là lý do khiến hai triều đại nhà Minh và Thanh có nhiều quan lại tham nhũng nhất.
Phương Uyên (T/h)
