Những màn khoe tiền, chửi bới, thách thức, những cuộc khẩu chiến hay nội dung mang màu sắc bạo lực từng giúp không ít nhân vật được gọi là “giang hồ mạng” thu hút hàng trăm nghìn, thậm chí hàng triệu người theo dõi. Phía sau những con số ấy, điều đáng quan tâm không chỉ là vì sao những nội dung lệch chuẩn lại có sức hút lớn, mà còn là tác động của chúng đối với người trẻ khi việc xem, bình luận, chia sẻ diễn ra mỗi ngày.
Trao đổi với PV Đời sống & Pháp luật, ThS. Ngô Thế Nghị - Giảng viên Khoa Chính trị học, Học viện Thanh thiếu niên Việt Nam cho rằng sự tò mò là tâm lý khá phổ biến, nhưng nếu thiếu tỉnh táo, chính những tương tác tưởng như rất bình thường trên mạng xã hội lại có thể vô tình tạo thêm “đất sống” cho những hiện tượng lệch chuẩn.
ThS. Ngô Thế Nghị - Giảng viên Khoa Chính trị học, Học viện Thanh thiếu niên Việt Nam. (Ảnh: N.T.N)
Vì sao người trẻ dễ bị cuốn vào những câu chuyện “ồn ào” trên mạng?
ĐS&PL: Thưa ông, từ góc độ nghiên cứu về thanh thiếu niên, ông nhìn nhận thế nào về việc những nhân vật thường được gọi là “giang hồ mạng” có thể thu hút hàng trăm nghìn, thậm chí hàng triệu người theo dõi? Vì sao những nội dung khoe tiền, chửi bới, thách thức hay mang màu sắc bạo lực lại đặc biệt dễ thu hút một bộ phận người trẻ?
ThS. Ngô Thế Nghị: Theo tôi, có nhiều nguyên nhân. Trước hết, những nội dung này có thể đánh trúng tâm lý của một bộ phận người trẻ muốn kiếm nhiều tiền, muốn giàu nhanh và kiếm tiền một cách dễ dàng. Khi nhìn thấy một người nổi tiếng trên mạng, có nhiều người theo dõi, thể hiện cuộc sống giàu có, họ có thể nảy sinh tâm lý hâm mộ, ngưỡng mộ, sùng bái thậm chí muốn học theo với mong muốn cũng có thể nhanh chóng kiếm được nhiều tiền như vậy.
Một yếu tố khác là tâm lý tò mò, hiếu kỳ. Người sử dụng mạng xã hội thường muốn biết những câu chuyện mới, nóng, nhất là chuyện thị phi, “drama”, những cuộc khẩu chiến, chuyện quá khứ hay góc khuất, đời tư của những người nổi tiếng trên mạng.
Cùng với đó, ở lứa tuổi trẻ, nhu cầu thể hiện cái tôi cũng khá rõ. Khi nhìn thấy một người dám chửi bới, thách thức các chuẩn mực xã hội hay luật lệ, một số bạn trẻ có thể cảm thấy đó là “ngầu”, là “dũng cảm”, thậm chí xem những nội dung ấy như một cách giải tỏa những bức bối, áp lực trong cuộc sống.
Bên cạnh đó còn có tác động của thuật toán mạng xã hội. Khi một người thường xuyên xem, tìm kiếm hoặc tương tác với một loại nội dung, nền tảng sẽ tiếp tục gợi ý những nội dung tương tự. Nếu quá trình này kéo dài, những nội dung xấu, độc hại xuất hiện ngày càng nhiều và có thể dần tác động tới thế giới quan, nhân sinh quan của người xem.
Ngoài ra, cũng phải nhìn nhận rằng một bộ phận người trẻ còn hạn chế về nhận thức, trải nghiệm sống, trong khi công tác quản lý mạng xã hội vẫn còn những khoảng trống nhất định.
Huấn "Hoa Hồng", Phú Lê và Hải Sapa. (Ảnh: C.A)
ĐS&PL: Có một nghịch lý là càng gây tranh cãi, thậm chí càng bị phản ứng, một số nhân vật lại càng nổi tiếng và có thêm người theo dõi. Phải chăng chính sự tò mò, lượt xem và những bình luận của cộng đồng vô tình tạo nên một “khán đài ảo”, tiếp sức cho hiện tượng này?
ThS. Ngô Thế Nghị: Tôi cho rằng điều đó có xảy ra. Tâm lý tò mò khiến nhiều người muốn vào xem một sự việc đang gây tranh cãi, dù có thể họ không đồng tình với nhân vật đó.
Nhưng càng nhiều người xem, bình luận, chia sẻ thì nội dung lại càng được chú ý. Những tài khoản có lượng truy cập và tương tác lớn cũng có thể tạo ra lợi nhuận. Vì vậy, đôi khi sự phản ứng của cộng đồng, dù với mục đích phê phán, lại vô tình khiến một hiện tượng được lan truyền rộng hơn.
Khi tài khoản của mình bỗng trở nên “hot”, được nhiều người biết đến, chủ tài khoản cũng có thể nảy sinh “ảo tưởng sức mạnh”, “ảo tưởng quyền lực”, cho rằng mình có sức ảnh hưởng rất lớn trong cộng đồng. Trong khi đó, sự phát triển của mạng xã hội diễn ra rất nhanh. Công tác quản lý có lúc chưa theo kịp, việc phát hiện hoặc xử lý một số hiện tượng chưa kịp thời. Đây cũng là một trong những điều kiện khiến các hiện tượng này có cơ hội lan rộng.
ĐS&PL: Theo ông, điều đáng lo ngại nhất là gì khi một bộ phận người trẻ không chỉ xem vì tò mò mà còn thần tượng, bắt chước cách nói chuyện, ứng xử và quan niệm sống của các “đại ca, giang hồ mạng”?
ThS. Ngô Thế Nghị: Điều tôi lo ngại là những tác động lâu dài tới các giá trị đạo đức, đặc biệt đối với giới trẻ – nhóm tham gia và sử dụng mạng xã hội rất nhiều.
Từ môi trường mạng có thể xuất hiện những cách nói, cách ứng xử mới nhưng không phải cái mới nào cũng tích cực. Việc tiếp xúc thường xuyên với những lời lẽ lệch chuẩn, chửi bới hay nội dung bạo lực có thể khiến một số người dần coi những điều đó là bình thường. Từ đó, mạng xã hội có nguy cơ trở thành nơi để thỏa mãn tâm lý cá nhân, công kích, trả đũa, kích động hoặc tập hợp những nhóm người cùng ủng hộ, đồng tình với những hành vi sai lệch.
Đáng lo hơn là một số quan niệm sống có thể bị bóp méo, thậm chí đảo ngược. Khi người trẻ thường xuyên nhìn thấy hình ảnh giàu có, hào nhoáng của một số nhân vật trên mạng, họ có thể hình thành ảo tưởng rằng kiếm tiền rất dễ dàng, chỉ cần nổi tiếng là có thể giàu có.
Nếu không có khả năng phân biệt đúng - sai, một số bạn trẻ có thể đi từ tò mò tới ngưỡng mộ, rồi thần tượng hóa cả những người có hành vi sai phạm. Đó chính là nguy cơ hình thành những “thần tượng lệch chuẩn”. Không gian mạng cũng có thể trở thành nơi hình thành những nhóm xã hội tiêu cực, nơi các đối tượng xấu tìm kiếm, tập hợp những người có cùng suy nghĩ để phục vụ những hoạt động không lành mạnh, thậm chí phi pháp.
Hai "giang hồ mạng" Dũng "Trọc" và Phạm Tuấn. (Ảnh: F.B)
ĐS&PL: Việc nhiều “giang hồ mạng” sử dụng chính sức ảnh hưởng trên mạng xã hội để kinh doanh, kiếm tiền bất chính có khiến người trẻ nghĩ rằng càng nổi tiếng, càng gây sốc thì càng dễ thành công và kiếm nhiều tiền hay không, thưa ông?
ThS. Ngô Thế Nghị: Thực tế thời gian qua cho thấy có hiện tượng như vậy. Việc một số “giang hồ mạng” kiếm được tiền từ sự nổi tiếng, kể cả nổi tiếng vì tai tiếng, có nguy cơ khiến một bộ phận người trẻ nghĩ rằng cứ gây sốc, được nhiều người biết đến thì sẽ thành công. Nhưng thực tế không đơn giản như vậy. Nếu có hành vi sai phạm, bản thân những người đó có thể đánh mất uy tín, danh dự, nhân phẩm; thậm chí nếu vi phạm pháp luật hình sự thì phải chịu trách nhiệm trước pháp luật.
Có những người khi được nhiều người biết đến lại tự cho rằng mình nổi tiếng, có uy quyền, có sức ảnh hưởng lớn trong cộng đồng. Nhưng đó có thể chỉ là một thứ “quyền lực ảo” và khi có hành vi sai phạm, cái giá phải trả về kinh tế, uy tín và pháp lý có thể rất lớn. Thậm chí, có người khi tạo ra những nội dung sai lệch trên mạng lại nghĩ rằng mình đang tạo ra xu hướng, đang tạo ra giá trị hay dẫn dắt cộng đồng, trong khi những giá trị ấy có thể chỉ là giá trị ảo hoặc lệch chuẩn.
“Không gian có thể ảo nhưng hậu quả pháp lý là thật”
ĐS&PL: Thời gian qua, hàng loạt nhân vật được biết đến với hình ảnh “giang hồ mạng” bị cơ quan Công an khởi tố, bắt giữ, xử lý. Theo ông, việc xử lý nghiêm các hành vi vi phạm có ý nghĩa như thế nào trong việc định hướng nhận thức của giới trẻ?
ThS. Ngô Thế Nghị: Tôi cho rằng trước hết đây là hồi chuông cảnh tỉnh, cảnh báo đối với một bộ phận người trẻ đang có xu hướng muốn trở thành “giang hồ mạng”. Qua những vụ việc đã bị xử lý, người trẻ cần hiểu rằng không gian mạng có thể là “ảo”, nhưng hậu quả pháp lý là thật. Nếu có hành vi vi phạm, người thực hiện vẫn phải chịu trách nhiệm trước pháp luật.
Điều này cũng có ý nghĩa giáo dục rất lớn, giúp người trẻ khi sử dụng mạng xã hội biết đâu là giới hạn, đâu là đúng – sai, đâu là những chuẩn mực đạo đức và pháp luật cần tôn trọng.
Một ý nghĩa khác là việc xử lý nhiêm các đối tượng, góp phần phá vỡ sự “thần tượng hóa” lệch chuẩn. Một số bạn trẻ có thể bị thu hút bởi vẻ hào nhoáng, những hình ảnh được xây dựng trên mạng hay những lời nói đạo lý của một số nhân vật. Khi hành vi sai phạm được phát hiện và xử lý, bản chất phía sau những hình ảnh ấy cũng dần được làm rõ. Điều đó giúp người trẻ có cái nhìn tỉnh táo hơn, hạn chế tâm lý bắt chước hay tôn sùng những hình mẫu tiêu cực. Qua đó, môi trường mạng cũng từng bước được lành mạnh hóa, góp phần nâng cao “sức đề kháng số” cho giới trẻ và cộng đồng.
Đừng để một lượt xem vô tình trở thành “đất diễn”
ĐS&PL: Theo ông, gia đình, nhà trường, các tổ chức thanh niên và nền tảng mạng xã hội cần làm gì để giúp người trẻ hình thành “sức đề kháng” trước những nội dung độc hại, lệch chuẩn và không tiếp tục tạo “đất sống” cho “giang hồ mạng”?
ThS. Ngô Thế Nghị: Tôi nghĩ trước tiên vẫn phải bắt đầu từ chính mỗi người sử dụng mạng xã hội. Mỗi bạn trẻ cần tỉnh táo hơn khi tiếp nhận thông tin. Bởi nếu không, chính một lượt xem, một lượt thích, một bình luận hay chia sẻ của chúng ta cũng có thể vô tình tạo thêm “đất sống”, “đất diễn” cho những hiện tượng “giang hồ mạng”.
Mỗi lần tương tác cũng nên là một lần chúng ta tự hỏi thông tin đó có đúng không, có đáng để chia sẻ không và việc mình chia sẻ sẽ tạo ra tác động gì. Sự bình tĩnh, biết kiểm chứng thông tin, cân nhắc những hệ lụy về pháp lý, kinh tế, uy tín, nhân phẩm… chính là một “bức màn thép” giúp mỗi người tự bảo vệ mình trước những nội dung lệch chuẩn.
Theo ThS Ngô Thế Nghị, sự tò mò, những lượt xem, thích hay chia sẻ có thể vô tình tiếp sức cho các hiện tượng lệch chuẩn trên mạng. Đáng lo hơn khi một bộ phận người trẻ từ tò mò chuyển sang ngưỡng mộ, bắt chước.
Tất nhiên, không thể đặt toàn bộ trách nhiệm lên một bộ phận người trẻ.
Cơ quan chức năng cần tiếp tục quản lý chặt chẽ, xử lý nghiêm và có tính răn đe đối với các hành vi vi phạm; đồng thời hoàn thiện các quy định pháp luật, chính sách liên quan như quản lý doanh thu, thuế. Các biện pháp về công nghệ như gỡ bỏ nội dung vi phạm, xử lý tài khoản, hạn chế hiển thị, tăng cường nhận diện, định danh cũng cần được chú trọng.
Gia đình lại có một vai trò khác. Cha mẹ cần quan tâm, lắng nghe và đồng hành với con, tránh cả việc quá áp đặt lẫn buông lỏng. Quan trọng hơn, người lớn cũng phải làm gương trong cách sử dụng mạng xã hội và giúp con biết phân biệt đâu là những giá trị tích cực, đâu là biểu hiện lệch chuẩn.
Với nhà trường, giáo dục kỹ năng số, văn hóa ứng xử trên không gian mạng và kỹ năng kiểm chứng thông tin cần được quan tâm hơn. Song song với đó vẫn phải là giáo dục đạo đức, lối sống, lịch sử và những giá trị truyền thống để học sinh có được “sức đề kháng” từ bên trong.
Các tổ chức Đoàn Thanh niên, Hội Thanh niên, Hội Sinh viên cũng có thể sử dụng chính mạng xã hội để lan tỏa những nội dung tích cực, “lấy cái đẹp dẹp cái xấu”; tạo thêm các diễn đàn, hoạt động để người trẻ tham gia phản bác thông tin sai lệch, độc hại và quan tâm tới những nhóm thanh niên yếu thế, thiếu việc làm - những người dễ bị lôi kéo bởi các hình tượng tiêu cực trên mạng.
Quan trọng nhất, mỗi người cần hiểu rằng cách chúng ta ứng xử trên mạng cũng góp phần quyết định nội dung nào sẽ tiếp tục được lan truyền. Khi cộng đồng không còn dành sự chú ý và tương tác cho những nội dung lệch chuẩn, “đất sống” của những hiện tượng ấy cũng sẽ dần bị thu hẹp.
Trân trọng cảm ơn ông!
