Loạt điểm nghẽn có thể làm đổ vỡ thỏa thuận
Nga, Mỹ và Ukraine đều cho rằng một thỏa thuận chấm dứt cuộc xung đột kéo dài 4 năm qua đang đến “rất gần” hay “chỉ còn cách 10m nữa” như Đặc phái viên Mỹ Keith Kellogg từng nói, theo báo Dân trí.
Tuy nhiên, đã hơn một năm kể từ khi Tổng thống Mỹ Donald Trump nhậm chức nhiệm kỳ hai và tuyên bố có thể giải quyết xung đột Nga - Ukraine trong vòng 24 giờ, cuộc xung đột vẫn chưa có hồi kết.
Sau hàng loạt cuộc đàm phán, tham vấn cả song phương và 3 bên, Tổng thống Trump thừa nhận vẫn còn “1-2 vấn đề rất gai góc, rất khó khăn”. Hai trong số những vấn đề hóc búa nhất liên quan đến lãnh thổ và số phận của nhà máy điện hạt nhân lớn nhất châu Âu Zaporizhia ở miền Nam Ukraine đang do Nga kiểm soát.
Đàm phán 3 bên Mỹ, Nga, Ukraine tại UAE hôm 23/1. Ảnh: Reuters
Giới phân tích nhận định, chỉ cần một trong những điểm nghẽn này không thông cũng có thể làm đổ vỡ thỏa thuận. Sau các cuộc đàm phán, Nga tuyên bố vẫn giữ nguyên lập trường về việc yêu cầu Ukraine phải nhượng lại quyền kiểm soát toàn bộ vùng Donbass ở miền Đông.
Cho đến nay, Ukraine phản đối một nhượng bộ như vậy. Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky đề xuất quân đội Ukraine sẽ rút khỏi khu vực để lập ra một vùng phi quân sự hoặc khu kinh tế tự do do Ukraine quản lý, với điều kiện quân đội Nga cũng rút lui một khoảng cách tương đương. Đường tiếp xúc hiện tại sau đó sẽ do lực lượng quốc tế giám sát.
Đề xuất của ông Zelensky cũng đòi hỏi quân đội Nga rút khỏi các khu vực khác của Ukraine nơi họ hiện diện hạn chế, bao gồm các vùng Kharkov và Sumy ở phía bắc, Dnipropetrovsk ở phía đông và Mykolaiv ở phía nam.
Một điểm nghẽn khác đối với hòa đàm Nga - Ukraine là vấn đề nhà máy điện hạt nhân Zaporizhia. Kể từ tháng 3/2022, Nga đã kiểm soát nhà máy điện hạt nhân lớn nhất châu Âu này tại Enerhodar, nằm bên bờ sông Dnipro. Ukraine cho rằng khu vực này cũng nên được phi quân sự hóa và chuyển thành một khu kinh tế tự do.
Washington đề xuất để Mỹ quản lý nhà máy như một liên doanh chung với Nga và Ukraine. Kiev cho rằng điều này là không thực tế, và thay vào đó đề xuất Mỹ và Ukraine cùng quản lý theo tỷ lệ 50-50, Washington sẽ quyết định phân bổ một nửa lượng điện sản xuất, ngụ ý là cung cấp cho Nga.
Vấn đề là Moscow sẽ không từ bỏ quyền kiểm soát nhà máy. Thỏa hiệp về vấn đề này không phải là bất khả thi, nhưng sẽ đòi hỏi một mức độ tin cậy giữa 2 quốc gia láng giềng - điều hiện gần như không tồn tại.
Một vấn đề khác là Kiev đã yêu cầu Mỹ và các nhà lãnh đạo châu Âu đưa ra các bảo đảm an ninh nhằm đảm bảo một phản ứng kiểu phòng thủ tập thể của NATO trong trường hợp Nga tiếp tục tấn công. Ukraine cũng muốn duy trì một lực lượng quân đội khoảng 800.000 người.
Dù Mỹ và châu Âu có khả năng đồng ý về các bảo đảm an ninh, Nga nhiều lần khẳng định sẽ không chấp nhận việc quân đội châu Âu hiện diện trên lãnh thổ Ukraine. Nga cũng bác bỏ nỗ lực gia nhập NATO của Ukraine.
Mỹ lạc quan vào kinh tế và khu phi quân sự
Tạp chí Tri thức thông tin, theo New York Times, các nhà đàm phán đang nỗ lực tìm kiếm thỏa hiệp cho rào cản lớn nhất: quyền kiểm soát lãnh thổ miền Đông Ukraine.
Để tháo gỡ nút thắt khi cuộc xung đột Nga - Ukraine chuẩn bị bước sang năm thứ 5, các nhà đàm phán Mỹ đã đưa ra ý tưởng về một Khu vực phi quân sự (DMZ). Điểm mới trong đề xuất này là khả năng biến DMZ thành một Khu thương mại tự do. Đây được xem là nỗ lực của Washington nhằm "kinh tế hóa" một cuộc xung đột chính trị.
Mỹ lạc quan vào kinh tế và khu phi quân sự trong đàm phán Nga - Ukraine. Ảnh: Reuters
Tiến trình đàm phán đang vận hành theo hai hướng: một hướng giải quyết xung đột trực tiếp, hướng còn lại tập trung vào các thỏa thuận song phương Mỹ - Nga, bao gồm việc nới lỏng trừng phạt.
Đáng chú ý, các nhà đàm phán đang thảo luận về danh mục dự án hợp tác tiềm năng có giá trị từ 12.000 tỷ đến hơn 14.000 tỷ USD - một con số khổng lồ do đặc phái viên Nga Kirill Dmitriev công bố trên mạng xã hội X ngày 18/2.
Tuy nhiên, tính khả thi của một khu thương mại giữa hai làn đạn, nơi hạ tầng công nghiệp đã bị san phẳng và chỉ còn một mỏ than hoạt động, vẫn là dấu hỏi lớn khiến Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky hoài nghi.
Ông William B. Taylor, cựu Đại sứ Mỹ tại Ukraine, nhận định: “Điều quan trọng là tạo ra một giải pháp thực sự. Bất kỳ sự mất cân bằng nào cũng sẽ khiến thỏa thuận đổ vỡ”.
Theo Reuters, lãnh đạo 5 cơ quan tình báo châu Âu nhận định khó có khả năng đạt được thỏa thuận chấm dứt xung đột ngay trong năm nay. Quan điểm này bộc lộ khoảng cách đáng kể giữa lăng kính thận trọng của châu Âu và sự lạc quan từ Nhà Trắng.
Trong khi Washington nỗ lực thúc đẩy một thắng lợi ngoại giao nhanh chóng, các đồng minh châu Âu lo ngại về tính thực chất và sự bền vững của các cam kết từ phía Moscow.
Sự xuất hiện của các "nhà đàm phán không chuyên" từ phía Mỹ như Steve Witkoff và Jared Kushner khiến châu Âu lo ngại về kỹ năng ngoại giao thực thụ trước những đối thủ lọc lõi từ Nga.
Đáp lại những hoài nghi này, người phát ngôn Nhà Trắng Anna Kelly khẳng định: “Tổng thống Trump và đội ngũ của ông đã làm được nhiều hơn bất kỳ ai để đưa Nga và Ukraine xích lại gần nhau và hướng tới một thỏa thuận hòa bình”.
