Mâm ngũ quả ngày Tết là một trong những nét văn hóa tâm linh đặc trưng của người Việt, gắn liền với đời sống tinh thần và quan niệm về vũ trụ, con người từ xa xưa. Sự hiện diện của mâm ngũ quả trên bàn thờ gia tiên không chỉ mang ý nghĩa trang trí mà còn ẩn chứa nhiều tầng lớp triết lý phương Đông, thể hiện ước vọng về một năm mới an lành, đủ đầy.
Theo quan niệm cổ truyền, mâm ngũ quả bắt nguồn từ thuyết Ngũ hành – học thuyết cho rằng vạn vật trong vũ trụ được cấu thành từ năm yếu tố cơ bản: Kim, Mộc, Thủy, Hỏa, Thổ. Năm loại quả được bày trên mâm cúng tượng trưng cho năm yếu tố này, thể hiện sự hài hòa, cân bằng của đất trời cũng như mong muốn về một cuộc sống trọn vẹn, ổn định và thịnh vượng. Con số 5 là số lẻ, thuộc dương, biểu trưng cho sự sinh sôi, phát triển và vận động không ngừng.
Bên cạnh đó, nhiều Phật tử cho rằng mâm ngũ quả còn mang dấu ấn của tư tưởng Phật giáo. Trong kinh Vu Lan Bồn (Ullambana Sutra), hình ảnh trái cây năm màu được nhắc đến như biểu tượng của “ngũ thiện căn”, gồm: Tín căn (niềm tin), Tấn căn (ý chí tinh tấn), Niệm căn (chánh niệm), Định căn (tâm an định) và Huệ căn (trí tuệ sáng suốt). Việc dâng mâm ngũ quả vì thế không chỉ mang ý nghĩa vật chất mà còn là lời nhắc nhở con người hướng thiện, tu tâm dưỡng tính.
Trong văn hóa dân gian Việt Nam, số 5 còn gắn với quan niệm “ngũ phúc lâm môn” – năm điều phúc cùng vào nhà. Ngũ phúc bao gồm: phú quý (giàu sang), trường thọ (sống lâu), khang ninh (khỏe mạnh, bình an), hảo đức (nhân hậu, đạo đức) và thiện chung (kết cục tốt đẹp). Mâm ngũ quả ngày Tết vì thế được xem như lời cầu chúc gửi gắm đến tổ tiên và trời đất cho một năm mới nhiều may mắn.
Mâm ngũ quả là lễ vật không thể thiếu trên các ban thờ của người Việt dịp Tết.
Theo thời gian, cách bày mâm ngũ quả ngày càng đa dạng, sáng tạo. Nhiều gia đình không còn bó buộc vào đúng năm loại quả mà linh hoạt lựa chọn thêm các loại trái cây khác, miễn sao hài hòa về màu sắc, hình dáng và vẫn giữ được ý nghĩa tốt đẹp.
Ở miền Bắc, mâm ngũ quả truyền thống thường có chuối xanh, bưởi hoặc phật thủ làm trung tâm, kết hợp cùng các loại quả như hồng, sung, quýt, đào, táo, dứa… Chuối xanh được bày thành nải lớn ở phía dưới, tượng trưng cho sự sum vầy, che chở. Bưởi hoặc phật thủ đặt ở giữa mang ý nghĩa phú quý, linh thiêng. Những điểm xuyết màu đỏ, vàng của hồng, quất, ớt giúp mâm quả thêm rực rỡ, tượng trưng cho tài lộc và thành công.
Miền Trung do điều kiện khí hậu khắc nghiệt, hoa quả không phong phú nên người dân ít câu nệ hình thức. Quan niệm “có gì cúng nấy” thể hiện sự mộc mạc, chân thành. Các loại quả thường thấy gồm chuối, thanh long, dưa hấu, cam, quýt, mãng cầu, dứa… Mâm ngũ quả mỗi nhà mỗi khác nhưng đều đề cao sự tươi ngon và lòng thành kính.
Trong khi đó, mâm ngũ quả miền Nam mang màu sắc dân dã, hóm hỉnh với ước nguyện “cầu sung vừa đủ xài”. Năm loại quả phổ biến là mãng cầu, sung, dừa, đu đủ và xoài, ghép thành lời chúc năm mới đủ đầy, sung túc. Nhiều gia đình còn đặt thêm dưa hấu vỏ xanh ruột đỏ để cầu may mắn. Người miền Nam thường kiêng chuối, lê và cam quýt vì những liên tưởng không may trong cách phát âm dân gian.
Ý nghĩa tên các loại quả này gắn với ước vọng về cuộc sống đủ đầy: Cầu (mãng cầu), vừa (dừa) đủ (đu đủ), sung (sung túc), xài (xoài).
Khi bày mâm ngũ quả ngày Tết, gia chủ cũng cần lưu ý một số điều kiêng kỵ. Trái cây phải được rửa sạch, lau khô để tránh thối mốc trong thời gian trưng bày dài ngày. Không nên chọn quả quá chín vì dễ hỏng. Ngoài ra, người xưa kiêng bày các loại quả có gai nhọn, mùi nồng hoặc dùng trái cây giả trên bàn thờ, bởi cho rằng điều này làm mất sinh khí và sự trang nghiêm.
Mâm ngũ quả, dù bày biện cầu kỳ hay giản dị, suy cho cùng vẫn là biểu hiện của lòng thành, của nét đẹp văn hóa được gìn giữ qua nhiều thế hệ.
Thông tin trong bài viết mang tính tham khảo và chiêm nghiệm.
