Gần đây, trên mạng xã hội lan truyền nhiều thông tin dẫn lại từ tạp chí khoa học Oncotarget, cho rằng một phân tích tổng hợp đã ghi nhận 333 trường hợp ung thư mới được chẩn đoán hoặc có diễn tiến nặng hơn sau tiêm vaccine COVID-19 mRNA tại 27 quốc gia. Những con số này nhanh chóng thu hút sự chú ý, được chia sẻ rộng rãi và kéo theo không ít suy diễn về mối liên hệ giữa vaccine và ung thư.
Tuy nhiên, trao đổi với PV Đời sống và Pháp luật bác sĩ Hoàng Huy Long (Bệnh viện 71 Trung ương), cách diễn giải nói trên là sai lệch về mặt khoa học và đã đánh tráo bản chất của nghiên cứu. Bài báo có tên “COVID vaccination and post-infection cancer signals: evaluating patterns and potential biological mechanisms” đăng trên Oncotarget không phải là bằng chứng chứng minh vaccine COVID-19 gây ung thư, cũng không nhằm đưa ra kết luận về mối quan hệ nhân – quả.
BS Hoàng Huy Long phân tích, đây chỉ là một scoping review (tổng quan thăm dò) dạng nghiên cứu có mục đích tổng hợp các báo cáo ca bệnh rải rác và một số nghiên cứu hồi cứu, nhằm phát hiện các “tín hiệu sớm” để đặt ra giả thuyết nghiên cứu tiếp theo. Phần lớn dữ liệu trong bài đến từ các báo cáo ca bệnh đơn lẻ hoặc chuỗi ca nhỏ, vốn được xếp ở mức thấp nhất trong tháp chứng cứ y học.
“Nghiên cứu này không có thiết kế thử nghiệm, không có nhóm đối chứng chặt chẽ, cũng không đưa ra ước tính nguy cơ tuyệt đối hay nguy cơ tương đối trên quy mô dân số. Do đó, nó không đủ điều kiện để kết luận mối quan hệ nhân quả giữa vaccine và ung thư.
Ngay trong bài báo, các tác giả cũng khẳng định những quan sát trên chỉ là tín hiệu sớm, không cho phép suy luận rằng vaccine gây ung thư", BS Long nhấn mạnh.
Thông tin gây xôn xao dư luận
Theo chuyên gia, việc một người được chẩn đoán ung thư sau tiêm vaccine chỉ phản ánh mối liên hệ về mặt thời gian, chứ không chứng minh mối liên hệ nguyên nhân. Trong bối cảnh hàng tỷ liều vaccine COVID-19 đã được tiêm trên toàn cầu, việc xuất hiện một số ca ung thư “sau tiêm” là điều chắc chắn xảy ra về mặt xác suất, ngay cả khi vaccine hoàn toàn không liên quan.
Bên cạnh đó, đại dịch COVID-19 từng khiến hoạt động sàng lọc, chẩn đoán và điều trị ung thư bị gián đoạn, dẫn tới nhiều trường hợp phát hiện muộn hoặc bệnh tiến triển nhanh hơn. Đây là yếu tố nhiễu lớn nhưng không được kiểm soát trong các báo cáo ca bệnh đơn lẻ.
Nghiên cứu đang bị diễn giải sai bản chất khoa học
BS Long cũng cảnh báo về thiên lệch công bố đặc trưng của các báo cáo ca bệnh. Những trường hợp “bất thường” sau tiêm vaccine thường dễ được chú ý và công bố, trong khi hàng triệu người tiêm vaccine không gặp vấn đề sức khỏe nghiêm trọng thì không được nhắc đến. Nếu suy diễn những dữ liệu này cho cộng đồng, nguy cơ rủi ro sẽ bị phóng đại.
Đáng chú ý, ngay trong bài tổng quan của Oncotarget, các nghiên cứu hồi cứu quy mô lớn với hàng triệu người tham gia không đưa ra bằng chứng thuyết phục về việc vaccine COVID-19 làm tăng nguy cơ ung thư. Nhiều nghiên cứu độc lập khác còn cho thấy vaccine giúp giảm rõ rệt nguy cơ nhập viện và tử vong do COVID-19 ở bệnh nhân ung thư, qua đó góp phần duy trì điều trị và giảm gánh nặng bệnh tật.
Về các cơ chế sinh học được đề cập trong bài, BS Hoàng Huy Long cho rằng đây chỉ là các giả thuyết khoa học liên quan đến đáp ứng miễn dịch, cytokine hay vi môi trường khối u, được đưa ra nhằm định hướng nghiên cứu trong tương lai, chứ không phải bằng chứng đã được kiểm chứng trên người.
Bác sĩ Hoàng Huy Long, Bệnh viện 71 Trung ương
Cùng quan điểm, ông Nguyễn Hồng Vũ, Tiến sĩ sinh học phân tử hiện làm việc tại Mỹ nhận định việc sử dụng bài báo này để khẳng định “vaccine COVID-19 gây ung thư” là sự diễn giải chệch hướng. Theo ông Vũ, nghiên cứu không phải thử nghiệm lâm sàng, cũng không được thiết kế để xác lập quan hệ nhân – quả.
“Chính tác giả cũng nhấn mạnh rằng các quan sát trong nghiên cứu chỉ mang tính gợi mở, không cho phép suy luận vaccine gây ung thư”, TS Nguyễn Hồng Vũ cho biết.
Các chuyên gia cảnh báo, việc tuyên truyền antivaccine dựa trên những nghiên cứu dạng này là sự đánh tráo giữa phát hiện tín hiệu và chứng minh nhân quả, đồng thời bỏ qua các hạn chế và khuyến cáo khoa học đã được nêu rõ trong bài báo gốc.
